Genitale herpes: symptomen, oorzaken & behandeling

Genitale herpes is een infectie die wordt veroorzaakt door het herpes simplex-virus, een zeer besmettelijk virus dat zich nestelt in zenuwcellen. Er bestaan twee types: HSV1 en HSV2. Oorspronkelijk werd aangenomen dat HSV1 vooral koortsblaasjes rond de mond veroorzaakt en HSV2 verantwoordelijk is voor genitale infecties, maar deze scheiding is minder duidelijk dan gedacht. Tegenwoordig veroorzaakt HSV1 bijna dertig procent van de genitale herpesinfecties, terwijl HSV2 verantwoordelijk is voor iets meer dan zestig procent.

Het bijzondere aan het herpes simplex-virus is dat het na een eerste infectie permanent in je lichaam blijft. Na de initiële besmetting trekt het virus zich terug in zenuwcellen nabij het ruggenmerg, waar het in een slapende toestand blijft. Dit betekent dat je levenslang drager bent van het virus, ook al heb je geen zichtbare symptomen. Deze sluimerende aanwezigheid verklaart waarom de infectie op verschillende momenten in je leven opnieuw kan opflakkeren.

De verspreiding gebeurt voornamelijk tijdens seksueel contact, waarbij het virus wordt overgedragen via direct huid-op-huid contact. Wat genitale herpes extra gecompliceerd maakt, is dat ongeveer de helft van de overdrachten gebeurt door mensen die niet weten dat ze het virus dragen. Veel mensen hebben namelijk geen of zeer milde symptomen die ze niet herkennen als herpes, maar kunnen het virus wel doorgeven aan hun partner. Deze hoge verspreiding, gecombineerd met het gebrek aan bewustzijn bij veel dragers, maakt genitale herpes tot een belangrijke seksueel overdraagbare aandoening die serieuze aandacht verdient.

De besmetting met het herpes simplex-virus vindt plaats door direct contact met besmette lichaamsvochten of huid tijdens seksuele handelingen. Het virus kan intact slijmvlies gemakkelijk binnendringen, hoewel er discussie bestaat over intacte huid.

De hoogste besmettelijkheid treedt op wanneer er actieve letsels aanwezig zijn. Op deze momenten bevat het vocht in en rond de blaasjes of zweertjes enorme hoeveelheden virusdeeltjes. Elk contact met deze gebieden vormt een direct risico op overdracht, niet alleen bij geslachtsgemeenschap maar ook bij andere vormen van seksueel contact waarbij genitale zones betrokken zijn.

Wat veel mensen niet beseffen, is dat het virus ook kan worden overgedragen wanneer er geen zichtbare symptomen zijn. Dit fenomeen heet asymptomatische virale uitscheiding en komt regelmatig voor bij mensen met genitale herpes. Tijdens deze periodes produceert het virus actief nieuwe deeltjes die via de huid kunnen worden afgegeven, zonder dat er blaasjes of andere zichtbare tekenen zijn.

Het risico op besmetting wordt beïnvloed door verschillende factoren. Nieuw gevormde letsels zijn besmettelijker dan oude, genezende letsels. De virale lading verschilt tussen mensen en kan fluctueren over tijd. Mensen die pas recent besmet zijn geraakt, scheiden vaak meer virus uit dan mensen die al jarenlang drager zijn en een sterke immuunrespons hebben opgebouwd. Je immuunsysteem speelt een rol in de gevoeligheid voor besmetting. Een verzwakte afweer door ziekte, stress of medicatie maakt je kwetsbaarder voor het virus. Bestaande beschadigingen of ontstekingen in het genitale gebied vergemakkelijken de toegang voor het virus.

Partners die langdurig intiem zijn, lopen een oplopend risico op overdracht. Met elke seksuele ontmoeting neemt de cumulatieve kans op besmetting toe, vooral als er geen beschermende maatregelen worden genomen tijdens periodes van virale uitscheiding. Dit maakt open communicatie over de infectie essentieel in elke relatie waar een van beide partners het virus draagt.

De eerste infectie met genitale herpes, ook wel de primaire opstoot genoemd, is vaak de meest uitgesproken episode die je zult ervaren. Deze manifesteert zich ongeveer vier tot veertien dagen na de besmetting. Wat begint als een vaag, prikkelend en tintelend gevoel in het genitale gebied, ontwikkelt zich snel tot zichtbare huidveranderingen.

De huid wordt geleidelijk roder en gevoeliger. Dit stadium gaat over in de vorming van kleine blaasjes die gevuld zijn met helder vocht. Deze blaasjes kunnen individueel voorkomen of samenklitten in groepjes. Ze zijn karakteristiek pijnlijk en gevoelig bij aanraking. Het aantal en de grootte varieert sterk tussen mensen, van enkele kleine blaasjes tot uitgebreide clusters.

Na enkele dagen barsten de blaasjes open, waarbij het virusrijke vocht vrijkomt. Dit laat kleine zweertjes achter die bedekt raken met een korstje. Deze fase is vaak het meest pijnlijk en kan aanzienlijk ongemak veroorzaken bij dagelijkse activiteiten. Vooral plassen kan een brandend gevoel geven wanneer urine in contact komt met de open zweertjes.

De eerste opstoot gaat soms gepaard met algemene ziekteverschijnselen zoals koorts, hoofdpijn en spierpijn. Gezwollen klieren in de lies komen regelmatig voor, wat aangeeft dat je lichaam actief vecht tegen de infectie. Bij vrouwen kunnen ook zweertjes ontstaan op de baarmoederhals, die alleen zichtbaar zijn bij gynaecologisch onderzoek. De volledige eerste episode duurt gewoonlijk twee tot drie weken voordat alle letsels volledig zijn genezen. Gelukkig herstelt de huid zonder blijvende littekens.

Na de eerste infectie kan het virus opnieuw actief worden, wat resulteert in terugkerende opstoten. Deze episodes zijn doorgaans milder dan de eerste. Bij ongeveer tachtig procent van de mensen treedt er op enig moment een nieuwe opstoot op. De frequentie varieert enorm, van meerdere keren per jaar tot sporadische episodes met jaren ertussen. De blaasjes komen vaak voor aan slechts één zijde van de geslachtsorganen. Bij vrouwen beperken ze zich vaak tot de schaamlippen. Algemene ziekteverschijnselen zijn zeldzaam bij deze latere episodes en de genezing verloopt binnen ongeveer zeven dagen.

De locatie van herpesletsels wordt bepaald door de plaats van de initiële besmetting en de zenuwbanen die het virus bewoont. Bij mannen verschijnen de letsels meestal op de penis, vaak rond de eikel of op de schacht. De voorhuid kan worden aangetast, wat bij sommige mannen kan leiden tot tijdelijke moeilijkheden bij het terugtrekken ervan door zwelling en pijn.

Bij vrouwen is het verspreidingspatroon vaak uitgebreider. De buitenste en binnenste schaamlippen zijn veelvoorkomende locaties, maar ook de vaginaopening en de omgeving van de plasbuis kunnen worden aangetast. Deze verspreide lokalisatie kan het lastig maken om comfortabel te zitten, te lopen of te plassen tijdens een actieve opstoot.

Het gebied rond de anus vormt een andere belangrijke locatie, onafhankelijk van geslacht. Deze perianale letsels kunnen ontstaan door directe besmetting tijdens seksueel contact of door verspreiding van het virus via zenuwbanen. Ze zijn bijzonder gevoelig en kunnen pijn veroorzaken bij de stoelgang. De bilstreek en bovenbenen kunnen eveneens worden aangetast doordat het virus zenuwbanen volgt die uitstralen naar deze gebieden.

Bij terugkerende opstoten is het patroon vaak voorspelbaar. Het virus reist langs dezelfde zenuwbanen, waardoor de letsels meestal op dezelfde locatie verschijnen als bij eerdere episodes. Deze consistentie helpt bij het herkennen van een nieuwe opstoot.

De behandeling van genitale herpes richt zich op verschillende doelen: het verlichten van acute symptomen, het verkorten van opstoten en het verminderen van de frequentie waarmee het virus opnieuw actief wordt. Volledige genezing is niet mogelijk omdat het virus zich permanent in zenuwcellen heeft genesteld, maar moderne behandelingen kunnen de impact aanzienlijk beperken.

Antivirale medicatie vormt de hoeksteen van de medische behandeling. Deze geneesmiddelen remmen de vermenigvuldiging van het virus, waardoor opstoten minder lang duren en minder heftig verlopen. Bij een eerste infectie wordt meestal een kuur van vijf tot tien dagen voorgeschreven. Het is essentieel om deze behandeling zo snel mogelijk na het begin van de symptomen te starten voor het beste effect.

Bij ernstige eerste infecties kan opname in het ziekenhuis noodzakelijk zijn. Dit komt voor bij hoge koorts, onmogelijkheid om te plassen door de pijn, of zeer uitgebreide letsels. De antivirale medicatie kan dan via een infuus worden toegediend, wat een snellere en krachtigere werking oplevert. Dit komt gelukkig zelden voor, maar biedt een oplossing voor de meest problematische gevallen.

Voor terugkerende opstoten kan een korte kuur antivirale medicatie worden gestart zodra je de eerste tekenen voelt. Veel mensen herkennen het karakteristieke tintelende gevoel dat een nieuwe opstoot aankondigt. Door op dit moment te starten met medicatie, kunnen de symptomen soms volledig worden onderdrukt of aanzienlijk worden verminderd.

Bij mensen met frequente en belastende opstoten, bijvoorbeeld meer dan zes per jaar, kan langdurige suppressieve therapie worden overwogen. Dit betekent dat je dagelijks antivirale medicatie neemt, ongeacht of er symptomen zijn. Deze aanpak vermindert het aantal opstoten drastisch en verkleint ook het risico op overdracht naar partners. Suppressieve therapie kan worden gevolgd voor periodes van zes maanden tot jaren.

Symptomatische verzorging helpt om het ongemak te verminderen tijdens een opstoot. Het reinigen en drooghouden van de letsels bevordert genezing en voorkomt secundaire infecties. Sommige mensen vinden verlichting door de zweertjes voorzichtig te deppen met een verdunde ontsmettende oplossing. Pijnbestrijding is een ander belangrijk aspect. Gewone pijnstillers kunnen helpen om het ongemak dragelijker te maken. Bij hevige pijn bij het plassen kan het helpen om tijdens het plassen lauw water over de genitale zone te gieten, wat de branderige sensatie vermindert.

Er zijn veel misverstanden rondom de behandeling van genitale herpes. Een veelvoorkomende misvatting is dat het virus kan worden "uitgeroeid" met voldoende medicatie of natuurlijke middelen. De realiteit is dat het virus permanent in zenuwcellen blijft en niet kan worden verwijderd met huidige therapieën. Behandelingen richten zich op controle, niet op genezing.

Thuisremedies zoals het aanbrengen van azijn, citroensap of theeboomolie rechtstreeks op de letsels zijn niet effectief en kunnen zelfs schadelijk zijn. Deze middelen irriteren het gevoelige weefsel verder en kunnen de genezing vertragen. Hoewel ze misschien een tijdelijk verdovend effect hebben, behandelen ze de virale infectie niet en kunnen ze chemische brandwonden veroorzaken.

Het idee dat je door het vermijden van behandeling je immuunsysteem "sterker" maakt, is onjuist. Onbehandelde herpes geneest weliswaar vaak vanzelf, maar dit gaat gepaard met onnodig lijden en een verhoogd risico op overdracht naar partners. Moderne antivirale medicatie ondersteunt je natuurlijke afweer zonder deze te verzwakken.

Veel mensen denken dat condooms volledige bescherming bieden tegen genitale herpes. Hoewel condooms zeker het risico verminderen, bieden ze geen absolute bescherming omdat het virus ook kan worden overgedragen via huidcontact buiten het door het condoom bedekte gebied. De letsels kunnen immers overal op de geslachtsdelen zitten, inclusief gebieden die niet door een condoom worden afgedekt.

Het negeren van de emotionele impact is ook een vorm van ineffectieve behandeling. Deze aandoening kan gevoelens van schaamte, angst en isolatie veroorzaken. Psychologische ondersteuning en educatie zijn essentieel voor het omgaan met de diagnose. Tenslotte lost het verbergen van je status voor partners niets op en is zelfs ethisch problematisch. Eerlijke communicatie over je infectie voordat je seksueel contact hebt, is niet alleen moreel juist maar ook praktisch verstandig.

Kan genitale herpes volledig genezen?

Nee, genitale herpes kan niet volledig genezen. Zodra je besmet bent, blijft het virus levenslang sluimerend aanwezig in zenuwcellen. Er is momenteel geen behandeling die het virus volledig uit je lichaam kan verwijderen. Wel kunnen medicatie en leefstijlaanpassingen ervoor zorgen dat je symptomen minimaal zijn en opstoten zeldzaam worden.

Hoe groot is de kans dat ik mijn partner besmet?

Het risico op overdracht varieert. Met zichtbare letsels is de kans zeer hoog en moet je elk seksueel contact vermijden. Zonder symptomen bestaat er nog steeds een risico door asymptomatische virale uitscheiding, hoewel dit lager is. Dagelijkse suppressieve medicatie kan dit restrisico met ongeveer de helft verminderen. Gecombineerd met condoomgebruik en het vermijden van contact tijdens opstoten, kun je het risico aanzienlijk beperken.

Hoe vaak komen terugkerende opstoten voor?

Dit verschilt enorm per persoon. Sommige mensen hebben slechts één of twee opstoten in hun leven, terwijl anderen meerdere keren per jaar last hebben. Gemiddeld neemt de frequentie af naarmate je langer geïnfecteerd bent. Stress, ziekte, menstruatie en uitputting kunnen nieuwe opstoten uitlokken, maar ook zonder duidelijke trigger kunnen ze optreden.

Is genitale herpes gevaarlijk tijdens de zwangerschap?

Een eerste infectie tijdens de zwangerschap vormt het hoogste risico, met dertig tot vijftig procent kans op overdracht naar de baby bij actieve letsels. Bij langbestaande infecties met een terugkerende opstoot tijdens de bevalling is dit risico veel lager, rond de één tot drie procent. Het is cruciaal om je zorgverlener te informeren over je herpesinfectie, zodat passende maatregelen kunnen worden genomen, zoals keizersnede bij actieve letsels rond de bevalling.

Kan ik genitale herpes krijgen van iemand met koortsblaasjes?

Ja, dit is mogelijk. Het HSV1-virus dat meestal koortsblaasjes veroorzaakt, kan via orale seks worden overgedragen naar de genitale zone. Steeds meer genitale herpesinfecties worden veroorzaakt door HSV1. Omgekeerd kan HSV2 ook orale herpes veroorzaken, hoewel dit minder vaak voorkomt. Veilig vrijen blijft belangrijk, ook bij oraal seksueel contact.

Moet ik altijd behandeling nemen?

Niet noodzakelijk. Bij milde en zeldzame opstoten kun je ervoor kiezen om alleen symptomatisch te behandelen met pijnstilling en verzorging. Antivirale medicatie is vooral zinvol bij frequente of ernstige opstoten, of wanneer je het risico op overdracht naar een partner wilt minimaliseren. Bespreek met je arts wat in jouw situatie het beste is.

1. Skindr dermatologen
2. Gezondheid en Wetenschap: Genitale herpes
3. EBPnet: Evidence-based richtlijnen voor huisartsen
4. Sensoa: Centrum voor seksuele gezondheid
5. Thuisarts: Herpes genitalis