Huidkanker: symptomen, oorzaken en behandeling

Je huid bestaat uit drie hoofdlagen. De bovenste laag is de opperhuid, waar het overgrote deel van alle huidkankers ontstaat. Binnen de opperhuid zitten verschillende soorten cellen: basale cellen vormen de onderste rij en maken nieuwe huidcellen aan, plaveiselcellen liggen daarboven en vormen de beschermende buitenlaag.

Basocellulair carcinoom ontstaat uit de basale cellen en is veruit de meest voorkomende vorm van huidkanker bij mensen met een lichte huid. Deze vorm groeit traag en blijft plaatselijk. Het goede nieuws is dat basocellulair carcinoom vrijwel nooit uitzaait naar andere lichaamsdelen, wat het de minst kwaadaardige vorm van huidkanker maakt. Mensen krijgen dit meestal voor het eerst rond hun 65e jaar.

Plaveiselcelcarcinoom ontstaat uit de plaveiselcellen en is de tweede meest voorkomende huidkanker. Deze vorm is iets agressiever en kan uitzaaien naar nabijgelegen lymfeklieren, maar de kans blijft laag. Gelukkig gebeurt dit zelden als de kanker vroeg wordt ontdekt en behandeld. Plaveiselcelcarcinoom toont zich gemiddeld voor het eerst rond de 74 jaar.

De ontwikkeling van deze huidkankers is een geleidelijk proces dat vaak jaren in beslag neemt. Het begint met schade aan het DNA in huidcellen, voornamelijk veroorzaakt door ultraviolette (UV) straling van de zon of zonnebanken. Elke keer dat UV-straling je huid raakt, kan het kleine beschadigingen veroorzaken in het genetisch materiaal. Bij herhaalde blootstelling raken de herstelmechanismen van je huid overbelast. Sommige beschadigde cellen beginnen zich abnormaal te gedragen en ongecontroleerd te delen. In eerste instantie ontstaan vaak voorstadia zoals actinische keratose, een ruw schilferig plekje waaruit zich later huidkanker kan ontwikkelen.

Bij basocellulair carcinoom speelt vooral intensieve blootstelling aan UV-straling een rol. Denk aan strandvakanties of intensief zonnebaden. Die zonnebrand die je als kind opliep, heeft meer impact dan je denkt. De schade blijft decennialang in je huid zitten. Plaveiselcelcarcinoom ontstaat meer door langdurige, cumulatieve blootstelling. Het gaat niet om die ene keer zonnebrand, maar om de totale hoeveelheid UV-straling die je huid door de jaren heen heeft opgevangen. Mensen die hun hele leven buiten hebben gewerkt, lopen daarom een verhoogd risico.

Je huidtype bepaalt in grote mate hoe gevoelig je bent. Mensen met een licht huidtype, die snel verbranden en moeilijk bruin worden, lopen het grootste risico. Hun huid heeft minder melanine, het pigment dat beschermt tegen UV-straling. Ook een familiegeschiedenis van huidkanker verhoogt je risico, omdat genetische factoren een rol spelen in hoe goed je huid UV-schade kan verwerken. Geneesmiddelen die je immuunsysteem onderdrukken verhogen eveneens het risico. Je immuunsysteem speelt namelijk een rol in het opruimen van abnormale cellen voordat ze kunnen uitgroeien tot kanker. Wanneer dit systeem onderdrukt wordt, hebben afwijkende cellen meer kans om door te groeien.

Beide vormen van huidkanker kunnen er heel verschillend uitzien en lijken soms aanvankelijk op onschuldige huidafwijkingen. Daarom is het belangrijk om veranderingen in je huid goed in de gaten te houden.

Basocellulair carcinoom begint als een glad, glazig bolletje dat zeer traag groeit. De kleur kan variëren: bruin, roze, huidkleurig of donkerrood. Een opvallend kenmerk is dat het bolletje vaak licht doorlopen is met fijne bloedvaatjes die je als dunne rode lijntjes kunt zien. Na verloop van tijd verschijnt in het midden een klein zweertje met een korstje. Dit zweertje geneest niet, ondanks dat het korstje er af en toe af kan vallen en weer terugkomt. Rondom dit centrale zweertje zie je een ring met een karakteristieke parelachtige glans. Deze glanzende rand is vaak het meest opvallende kenmerk. Soms ziet een superficieel basocellulair carcinoom er anders uit en lijkt het meer op een schilferig eczeemplekje. Deze variant groeit platter over de huid heen maar heeft dezelfde onderliggende problematiek.

Plaveiselcelcarcinoom begint als een rozerood knobbeltje dat zich boven de huid verheft. Vaak zit er een schilferkorstje op dat steeds terugkomt als je het eraf haalt. In tegenstelling tot basocellulair carcinoom is het niet doorlopen met fijne bloedvaatjes en heeft het geen parelglans. Het voelt vaak wat harder aan en groeit sneller. Op de lippen ziet plaveiselcelcarcinoom er anders uit. Je merkt een witte vlek die langzaam dikker wordt en bedekt is met kleine schilfertjes. Deze vorm kan beginnend heel subtiel zijn en wordt soms verward met droge lippen.

Voor beide vormen geldt: als een vlek, bultje of wondje niet binnen vier tot zes weken geneest, of als het geleidelijk groter wordt, is het verstandig om het te laten controleren. Bloeden bij lichte aanraking is ook een waarschuwingssignaal.

Basocellulair carcinoom komt vooral voor in het gezicht. De neus is een favorierte locatie, waarschijnlijk omdat dit het meest uitstekende deel van je gezicht is en daardoor de meeste zon vangt. Ook de wangen, het voorhoofd, de slapen en het gebied rond de ogen zijn vaak aangetaste plekken. De oren, vooral de bovenkant en achterkant, zijn gevoelige zones waar mensen vaak vergeten zonbescherming aan te brengen. Buiten het gezicht kan het ook voorkomen op de schouders, bovenrug en borst. De hoofdhuid is bij kalende mensen een risicozone.

Plaveiselcelcarcinoom volgt een vergelijkbaar patroon. Het gezicht is ook hier belangrijk, met name het voorhoofd, de wangen en de neus. De lippen zijn een specifieke risicozone, vooral de onderlip die meer zon vangt. De nek, met name de achterkant, en de oren zijn zeer gevoelig. De rug van de handen is een veelvoorkomende locatie door constante blootstelling bij buitenactiviteiten. Ook de onderarmen worden regelmatig aangetast, vooral bij mensen die veel autorijden met het raam open. Een opvallend verschil is dat plaveiselcelcarcinoom ook kan ontstaan op plekken met chronische irritatie. Oude brandwonden of littekens kunnen soms decennia later de plek zijn waar kanker ontstaat.

De behandeling van deze huidkankers is gelukkig vaak succesvol, vooral als ze vroeg worden ontdekt. Voor basocellulair carcinoom is chirurgisch verwijderen de standaardbehandeling. Bij de ingreep krijg je plaatselijke verdoving. De arts snijdt het gezwel weg met enkele millimeters gezonde huid eromheen als veiligheidsmarge. De wond wordt gesloten met hechtingen. Het weggenomen weefsel gaat naar het laboratorium waar gecontroleerd wordt of de randen vrij zijn van kankercellen. Bij grotere laesies of tumoren op moeilijke plaatsen zoals een ooglid of neus, neemt een plastisch chirurg de behandeling over. Deze specialisten gebruiken soms speciale reconstructietechnieken om de wond te sluiten.

Voor bepaalde basocellulaire carcinomen zijn er alternatieve behandelingen mogelijk. Fotodynamische therapie is een techniek waarbij eerst een speciale crème op de tumor wordt aangebracht die de kankercellen gevoelig maakt voor licht. Na enkele uren wordt specifiek licht op het gebied gericht, wat de kankercellen vernietigt. Deze behandeling laat vaak een beter cosmetisch resultaat achter. Elektrocoagulatie is een methode waarbij de arts de tumor wegbrandt met elektrische stroom. Cryotherapie houdt in dat de tumor wordt bevroren met vloeibare stikstof. Beide methoden zijn vooral geschikt voor kleine tumoren. Sommige basocellulaire carcinomen kunnen behandeld worden met crèmes die direct celddodend werken of je eigen afweersysteem stimuleren. Deze crèmes smeer je gedurende enkele weken dagelijks op de aangetaste plek. Het voordeel is dat er geen litteken overblijft, maar deze behandeling is niet geschikt voor alle types.

Plaveiselcelcarcinoom vereist vaak een iets agressievere aanpak vanwege het risico op uitzaaiing. Chirurgisch verwijderen is de standaardbehandeling. De arts neemt de tumor weg met een ruimere marge van minimaal 5 millimeter gezonde huid eromheen. Voor oppervlakkige plaveiselcarcinomen in een heel vroeg stadium kunnen fotodynamische therapie en cryotherapie goede resultaten geven met minder littekens.

Bij huidkanker is het cruciaal om te begrijpen dat sommige benaderingen niet werken en zelfs gevaarlijk kunnen zijn door waardevolle behandeltijd te verspillen. Zonnecrème als behandeling is een vaak voorkomend misverstand. Zonnecrème is uitstekend voor preventie, maar eenmaal dat huidkanker zich heeft ontwikkeld, stopt het de groei niet. De schade in de cellen is al aanwezig. Zonnecrème helpt wel om nieuwe huidkanker te voorkomen op andere plekken.

Natuurlijke remedies en alternatieve behandelingen zijn wetenschappelijk niet bewezen effectief tegen huidkanker. Producten zoals tea tree olie, kurkuma-pasta of appelazijn hebben geen werking tegen kankercellen. Ze kunnen zelfs schadelijk zijn door irritatie te veroorzaken of de diagnose te vertragen. Simpelweg de tumor zelf wegkrabben of proberen te verwijderen is gevaarlijk. Je verwijdert alleen het oppervlak terwijl de kankercellen dieper in de huid blijven zitten. Je veroorzaakt bloedingen en mogelijk infecties, maar lost het probleem niet op.

Afwachten is ook geen optie. Huidkanker groeit weliswaar vaak traag, maar het groeit altijd door als het niet wordt behandeld. Een kleine tumor die nu gemakkelijk te verwijderen is, kan uitgroeien tot een grote tumor die uitgebreide chirurgie vereist. Vitamine-supplementen als behandeling zijn eveneens ineffectief. Er is geen bewijs dat hoge doses vitamine C, vitamine D of andere supplementen kankercellen doden. Over-the-counter crèmes voor huidproblemen werken niet tegen huidkanker en kunnen de symptomen maskeren.

Is huidkanker dodelijk?

Basocellulair carcinoom is vrijwel nooit dodelijk omdat het niet uitzaait. Plaveiselcelcarcinoom is iets ernstiger omdat het kan uitzaaien, maar als het vroeg wordt ontdekt en behandeld, is de overlevingskans uitstekend. Meer dan 95% van de mensen met plaveiselcelcarcinoom is na 5 jaar nog in leven.

Hoe snel moet ik naar de dokter?

Als je een verdachte vlek hebt ontdekt, is het verstandig om binnen enkele weken een afspraak te maken. Het is geen acute noodsituatie, maar stel het ook niet maandenlang uit. Huidkanker groeit weliswaar traag, maar elke maand uitstel betekent wel dat de tumor groter wordt.

Blijven er littekens achter na de behandeling?

Ja, na chirurgische verwijdering blijft er een litteken achter. De grootte hangt af van hoe groot de tumor was en hoeveel weefsel moest worden verwijderd. Het litteken is in het begin rood en opvallend, maar vervaagt meestal binnen een jaar. Bij fotodynamische therapie of cryotherapie zijn de littekens minimaal.

Kan huidkanker terugkomen na behandeling?

Op dezelfde plek komt huidkanker zelden terug na volledige verwijdering, in minder dan 5% van de gevallen. Wel kun je op andere plekken nieuwe huidkanker ontwikkelen. Daarom is regelmatige controle van je hele huid belangrijk. Het aanleren van zelfinspectie is enorm belangrijk.

Moet ik mijn hele leven voorzichtig zijn met de zon?

Ja, na huidkanker blijft je risico op nieuwe tumoren verhoogd. Draag beschermende kleding, gebruik dagelijks zonnecrème met minimaal factor 30, en blijf vooral uit de zon tussen 11 en 15 uur wanneer de straling het sterkst is. Dit is een levenslange aanpassing van je leefstijl.

Zijn er preventieve behandelingen mogelijk?

Voor mensen met meerdere zonnekeratosen of een zeer hoog risico op huidkanker bestaan er preventieve crèmes die voorstadia kunnen behandelen. Ook fotodynamische therapie van grotere gebieden huid kan overwogen worden. Regelmatige huidcontroles zijn de belangrijkste preventieve maatregel.

1. Skindr dermatologen
2. Gezondheid en Wetenschap: Kwaadaardige epidermale huidtumoren ‍
3. EBPnet (Evidence-Based Practice Network)
4. NHG-Standaard Verdachte huidafwijkingen
5. Stichting tegen Kanker: Huidkanker non-melanomen