Keloïd: symptomen, oorzaken en behandeling

Wanneer je huid beschadigd raakt door een wond, sneetje, operatie of huidziekte, schakelt je lichaam een wonderbaarlijk herstelmechanisme in. Het maakt nieuwe huidcellen aan en produceert bindweefsel om het beschadigde gebied te repareren. Dit proces gebeurt niet alleen in de opperhuid, maar ook in de diepere huidlagen. Het resultaat is een litteken, een zichtbaar teken van het genezingsproces.

Bij de meeste mensen verloopt dit genezingsproces zonder problemen. Het litteken wordt gevormd, blijft binnen de grenzen van de oorspronkelijke wond, en vervaagt vaak met de tijd. Bij sommige mensen gaat dit proces echter anders. Het littekenweefsel blijft groeien, zelfs nadat de wond allang is genezen. Het groeit buiten de oorspronkelijke wondgrenzen en vormt een dikke, verheven streng of knobbel op de huid. Dit noemen we keloïd, of in de volksmond wild vlees.

Het belangrijke verschil met een gewoon litteken is dat keloïd niet vanzelf kleiner wordt. Terwijl normale littekens vaak geleidelijk vervagen en platter worden, blijft een keloïd bestaan en kan het zelfs verder groeien over de maanden en jaren. Dit maakt keloïd ook anders dan hypertrofische littekens, een andere vorm van overmatige littekengroei. Hypertrofische littekens blijven binnen de oorspronkelijke wondgrenzen en worden vaak spontaan beter binnen zes tot twaalf maanden.

De precieze oorzaak van keloïdvorming is nog niet volledig bekend. Het heeft te maken met een verstoord evenwicht in het littekengenezingsproces, waarbij er te veel bindweefsel wordt aangemaakt. Keloïden komen vaker voor bij bepaalde groepen mensen. Jonge mensen onder de dertig hebben een verhoogd risico, net als mensen met een donkere huidskleur. Ook speelt erfelijkheid een belangrijke rol: als keloïd in je familie voorkomt, is de kans groter dat jij het ook kunt ontwikkelen. Daarnaast zijn er omstandigheden die keloïdvorming kunnen bevorderen, zoals wondinfecties en spanning op de wond tijdens het genezen.

Het ontstaan van keloïd begint meestal drie tot vier weken na een huidletsel. In deze periode lijkt de wond normaal te genezen, maar dan begint het littekenweefsel plotseling te woekeren. Dit kan verschillende vormen van huidbeschadiging betreffen: een operatiewond, een snijwond, een brandwond, acnelittekens, een prikje voor een oorbel of zelfs een insectenbeet.

Tijdens het normale genezingsproces maken speciale cellen, fibroblasten genaamd, nieuw bindweefsel aan om de wond te dichten. Bij keloïdvorming raken deze cellen overactief en blijven maar doorgaan met het produceren van collageen, het eiwit dat bindweefsel zijn stevigheid geeft. Het is alsof het stopmoment wordt gemist en het productieproces blijft doorrazen. De overproductie van collageen leidt tot een ophoping van littekenweefsel dat niet alleen omhoog groeit, maar zich ook zijwaarts uitbreidt buiten de grenzen van de oorspronkelijke wond. Deze groei kan maanden tot jaren aanhouden.

Wondinfectie verhoogt het risico op keloïd aanzienlijk. Als een wond geïnfecteerd raakt, duurt het genezingsproces langer en is er meer ontstekingsactiviteit. Deze verlengde ontstekingsreactie kan het genezingsproces verstoren en leiden tot overmatige littekenvorming. Ook spanning op een wond speelt een rol: zit een wond op een plek waar veel huidbeweging is, of wordt de huid tijdens het genezen uitgerekt, dan neemt het risico op keloïd toe.

Een belangrijk kenmerk van keloïd is dat het een neiging heeft om terug te komen. Als je ooit een keloïd hebt gehad, is de kans groot dat je bij een nieuwe verwonding weer een keloïd ontwikkelt. Dit geldt vooral voor dezelfde lichaamsdelen. Daarom is preventie zo belangrijk bij mensen die gevoelig zijn voor keloïdvorming.

Het herkennen van keloïd is meestal niet moeilijk vanwege zijn kenmerkende uiterlijk. In de beginfase, enkele weken na de wond, begint het litteken te veranderen. Het wordt dikker en begint te verharden. Naarmate het keloïd groeit, neemt de verheffing toe en kan het litteken een harde, rubberachtige textuur krijgen.

De kleur verandert ook. Verse keloïden zijn vaak rood of roze, terwijl oudere keloïden kunnen verkleuren naar bruin of zelfs donkerder dan de omringende huid. Deze verkleuring is bij mensen met een donkere huidskleur vaak meer uitgesproken. De vorm van keloïden kan variëren: sommige zijn smal en vormen een verheven streng langs de lijn van de oorspronkelijke wond, andere worden breder en vormen een knobbelige, onregelmatige massa. De grootte kan sterk verschillen, van kleine verhevenheden tot grote keloïden die meerdere centimeters doorsnee hebben.

Qua sensatie is keloïd meestal niet pijnlijk, maar het kan wel behoorlijk jeuken. Deze jeuk kan hardnekkig zijn en vooral in de groeifase erg hinderlijk. Krabben maakt het echter niet beter en kan zelfs leiden tot beschadiging van het litteken. Bij keloïden op plekken waar de huid moet kunnen bewegen, zoals rond gewrichten, kunnen ze de bewegingsvrijheid beperken. Een keloïd over een knie of elleboog kan de buiging van het gewricht hinderen.

Het meest belastende aspect van keloïd is vaak de cosmetische impact. Vooral keloïden op zichtbare plekken zoals het gezicht, de nek of op de borstkas kunnen veel onzekerheid geven. De verheven, verkleurde massa trekt de aandacht en kan iemands zelfvertrouwen aantasten. Bij jonge mensen, die vaker keloïd ontwikkelen, kan dit extra zwaar wegen.

Keloïd heeft duidelijke voorkeurslocaties op het lichaam. De meest voorkomende plek zijn de oren, waar piercings voor oorbellen een frequente aanleiding vormen voor keloïdvorming. Zelfs bij een probleemloze piercing kan zich later een keloïd ontwikkelen rond het gaatje, soms behoorlijk groot als een knobbel aan de oorlel.

De borstkas is een andere veelvoorkomende locatie. Bij mensen met acne kunnen de ontstekingen leiden tot littekens die uitgroeien tot keloïden. Ook operatiewonden op de borst, bijvoorbeeld na hartchirurgie, kunnen keloïden vormen. De schouders zijn eveneens gevoelige gebieden waar vaccinaties, tatoeages of andere huidbeschedigingen kunnen leiden tot keloïdvorming. Hetzelfde geldt voor de kin en nek, waar bij mannen soms keloïden ontstaan na scheerbeschadigingen of ontstoken haarzakjes. Ook de benen kunnen worden aangedaan, hoewel dit wat minder vaak voorkomt.

Opvallend is dat keloïden zelden voorkomen op het gezicht, de handpalmen of de voetzolen. Deze gebieden lijken minder gevoelig voor deze vorm van overmatige littekengroei. Plekken waar de huid onder spanning staat, waar veel beweging is, of waar de wond tijdens het genezen wordt uitgerekt, zijn gevoeliger. Dit verklaart waarom schouders, borst en kin relatief vaak worden getroffen.

De diagnose van keloïd wordt meestal gemakkelijk gesteld door je arts op basis van het uiterlijk en de locatie. Het kenmerkende aspect van groei buiten de wondgrenzen, gecombineerd met de typische locaties en het verheven karakter, maken keloïd goed herkenbaar. Je arts zal ook aandacht hebben voor mogelijke klachten zoals jeuk of bewegingsbeperking, en natuurlijk voor de cosmetische impact.

Behandeling van keloïd is niet eenvoudig. Het is belangrijk om te realiseren dat behandeling alleen wordt overwogen als het keloïd echt last geeft of om esthetische redenen. Een keloïd dat geen klachten geeft en op een onzichtbare plek zit, hoeft niet per se behandeld te worden. De keuze voor behandeling is persoonlijk en hangt af van hoe belastend je het keloïd vindt.

De meest toegepaste behandeling is het inspuiten van ontstekingsremmende medicatie direct in het litteken. Deze behandeling remt de ontstekingsreactie en de collageenproductie af. De behandeling moet meestal meerdere keren worden herhaald met tussenpozen van enkele weken. Het effect is wisselend: bij sommige mensen wordt het keloïd duidelijk kleiner en platter, terwijl bij anderen het resultaat teleurstellend is. Geduld is belangrijk, want het kan maanden duren voordat je het effect ziet.

Bij ernstige of hardnekkige keloïden kan bestraling of lasertherapie worden overwogen. Bestraling wordt soms toegepast kort na een chirurgische verwijdering van het keloïd om terugkeer te voorkomen. Lasertherapie kan helpen om de kleur van het keloïd te verbeteren en de textuur zachter te maken, hoewel het effect wisselend is.

Chirurgische verwijdering lijkt misschien de meest voor de hand liggende oplossing, maar is paradoxaal genoeg vaak problematisch. Het wegsnijden van een keloïd creëert immers een nieuwe wond, en bij mensen die gevoelig zijn voor keloïdvorming kan deze nieuwe wond uitgroeien tot een nieuw keloïd, soms zelfs groter dan het origineel. Daarom wordt chirurgie meestal alleen overwogen in combinatie met andere behandelingen, zoals direct na de operatie bestraling toepassen of ontstekingsremmende medicatie inspuiten.

Er bestaat veel verwarring en desinformatie over de behandeling van keloïd. Het is nuttig om te weten wat niet werkt, zodat je realistische verwachtingen hebt en je geld niet verspilt aan nutteloze producten.

Er zijn talloze crèmes, zalfjes en oliën op de markt die beweren keloïden te kunnen verkleinen of voorkomen. Voor vrijwel geen enkel van deze producten is wetenschappelijk bewijs dat ze werken. Ze kunnen mild hydraterende of verzachtende eigenschappen hebben, maar ze laten keloïden niet significant verminderen. Wees dus kritisch bij marketingclaims en vraag je arts om advies voordat je dure producten aanschaft.

Ook het idee dat keloïden vanzelf verdwijnen als je maar lang genoeg wacht, klopt niet. In tegenstelling tot normale littekens die met de tijd vervagen, blijven keloïden bestaan en kunnen ze zelfs verder groeien. Afwachten zonder behandeling is dus geen effectieve strategie als je last hebt van een keloïd. Het masseren van een keloïd met de gedachte dat dit het littekenweefsel zachter maakt en verkleint, heeft geen bewezen effect. De stevige, overmatige collageenstructuur laat zich niet zomaar door massage beïnvloeden.

Thuis zelf proberen een keloïd te verwijderen door het af te snijden, te binden of met huismiddeltjes te behandelen is niet alleen ineffectief maar ook gevaarlijk. Je riskeert infecties, pijn en vaak zal het keloïd daarna nog groter terugkomen. Ook het gebruik van vitamine E olie, een veelgehoord advies, heeft geen bewezen effect op keloïden. Hetzelfde geldt voor aloë vera gel en andere natuurlijke middelen die vaak worden aangeprezen.

Tot slot: verwacht geen wonderen van een enkele behandeling. Keloïd behandelen vraagt tijd, geduld en vaak een combinatie van verschillende methoden. Ook na succesvolle behandeling is het risico op terugkeer aanwezig.

Kan ik keloïd voorkomen?

Als je weet dat je gevoelig bent voor keloïdvorming, is preventie de beste strategie. Vermijd onnodige huidbeschadigingen zoals piercings en tatoeages. Bij verwondingen is goede wondverzorging essentieel: houd de wond schoon, voorkom infecties en zorg dat er zo min mogelijk spanning op de wond staat tijdens het genezen. Bij operaties kun je met je chirurg bespreken dat je gevoelig bent voor keloïd, zodat extra voorzorgsmaatregelen kunnen worden genomen.

Is keloïd erfelijk?

Ja, er is duidelijk een erfelijke component. Keloïd komt vaker voor in sommige families. Als je ouders of broers en zussen keloïden hebben gehad, is jouw risico verhoogd. Dit betekent ook dat als jij keloïden ontwikkelt, je kinderen een verhoogd risico kunnen hebben.

Kunnen keloïden kwaadaardig worden?

Nee, keloïden zijn goedaardig. Ze kunnen niet ontaarden in kanker. Het zijn geen kwaadaardige gezwellen maar een overreactie van het normale genezingsproces. Hoewel ze hinderlijk kunnen zijn, vormen ze geen gevaar voor je gezondheid. De belangrijkste reden om ze te behandelen is cosmetisch of vanwege klachten zoals jeuk of bewegingsbeperking.

Hoe lang duurt het voordat behandeling werkt?

Dit verschilt sterk per behandelmethode en per persoon. Bij inspuiten van ontstekingsremmende medicatie kun je na enkele behandelingen al verbetering zien, maar het volledige effect kan maanden duren. Het is belangrijk om niet te vroeg op te geven en de behandeling consequent vol te houden.

Wat als ik een operatie nodig heb en gevoelig ben voor keloïd?

Bespreek dit altijd vooraf met je chirurg. Er zijn maatregelen die het risico kunnen verkleinen, zoals extra zorgvuldige hechtechnieken, ervoor zorgen dat er minimale spanning op de wond staat, en soms preventieve behandeling met ontstekingsremmende medicatie of bestraling direct na de operatie. Ook is het belangrijk om de wond gedurende het genezingsproces extra goed te verzorgen en regelmatig te laten controleren.

Kan ik met keloïd nog sporten?

Ja, keloïd hoeft je niet te belemmeren in je dagelijkse activiteiten of sporten. Wel is het verstandig om keloïden te beschermen tegen wrijving door kleding. Draag comfortabele kleding die niet schuurt en overweeg het keloïd af te dekken tijdens intensieve activiteiten. Let ook op dat je geen nieuwe verwondingen oploopt tijdens sporten, want elke nieuwe wond kan weer leiden tot een keloïd als je er gevoelig voor bent.

1. Skindr dermatologen
2. Gezondheid en Wetenschap: Abnormaal littekenweefsel (wild vlees, keloïd)
3. EBPnet (Evidence-Based Practice Network)
4. Huidziekten.nl