Vaginale ontsteking: symptomen, oorzaken & behandeling

Vaginale ontsteking, medisch vulvovaginitis genoemd, is een verzamelnaam voor verschillende aandoeningen waarbij de slijmvliezen van de vagina en de schaamlippen ontstoken of geïrriteerd zijn. Het is een van de meest voorkomende redenen waarom vrouwen naar de huisarts gaan, en het kan op elke leeftijd voorkomen, van jonge meisjes tot na de menopauze.

Je vagina heeft van nature een delicaat evenwicht van verschillende bacteriën die de omgeving gezond houden. Deze goede bacteriën produceren melkzuur, wat de vagina een licht zure omgeving geeft. Deze zuurtegraad beschermt tegen de groei van schadelijke micro-organismen. Wanneer dit evenwicht verstoord raakt, kunnen problemen ontstaan.

Er zijn verschillende vormen van vaginale ontsteking, elk met hun eigen oorzaak. Bij bacteriële vaginose is er een verstoring van het bacteriële evenwicht waarbij bepaalde bacteriën zich te veel vermeerderen, terwijl de goede melkzuurbacteriën in aantal afnemen. Schimmelinfecties vormen een andere belangrijke groep, meestal veroorzaakt door de schimmel Candida albicans. Deze schimmel leeft normaal in kleine aantallen in de vagina zonder problemen te veroorzaken, maar kan zich bij bepaalde omstandigheden explosief vermeerderen. Dit gebeurt vaak wanneer je weerstand tijdelijk verminderd is, na gebruik van antibiotica die ook de goede bacteriën doden, of rond de menstruatie wanneer hormonale schommelingen optreden.

Seksueel overdraagbare aandoeningen zoals trichomonas of chlamydia kunnen ook vaginale ontsteking veroorzaken. Deze infecties worden overgedragen via seksueel contact en vereisen een andere behandeling dan de eerder genoemde vormen.

Het ontstaan van vaginale ontsteking hangt nauw samen met verstoringen in het natuurlijke evenwicht van de vagina. Verschillende factoren kunnen dit delicate evenwicht verstoren en aanleiding geven tot klachten.

Antibiotica zijn een frequente veroorzaker van schimmelinfecties. Deze medicijnen doden niet alleen de ziekteverwekkers waarvoor ze bedoeld zijn, maar ook de goede melkzuurbacteriën in de vagina. Hierdoor krijgen schimmels de kans zich ongehinderd te vermenigvuldigen. Ook cortisonehoudende medicijnen kunnen de weerstand verlagen en schimmelgroei bevorderen. Hormonale veranderingen spelen een belangrijke rol bij het ontstaan van vaginale problemen. Tijdens de zwangerschap, rond de menstruatie, bij gebruik van de anticonceptiepil of na de menopauze verandert de hormonale balans. Deze schommelingen beïnvloeden het vaginale milieu en kunnen vrouwen tijdelijk gevoeliger maken voor infecties. Na de menopauze produceert het lichaam minder oestrogeen, waardoor het vaginale slijmvlies dunner en droger wordt en makkelijker beschadigd raakt.

Overdreven hygiëne is paradoxaal genoeg een risicofactor. Vaginale douches, zeep in de vagina, geparfumeerde intimsprays en andere reinigingsmiddelen verstoren het natuurlijke evenwicht. Ze verwijderen de beschermende goede bacteriën en veranderen de zuurtegraad, waardoor schadelijke micro-organismen juist meer kansen krijgen. Water alleen is voldoende voor het reinigen van het intieme gebied. Bepaalde kleding kan ook bijdragen aan problemen. Strakke broeken, synthetisch ondergoed en natte zwemkleding creëren een warm en vochtig milieu waarin schimmels en bacteriën goed gedijen.

Diabetes verhoogt het risico op schimmelinfecties aanzienlijk. Bij een te hoog bloedsuikergehalte is er ook meer suiker aanwezig in de vaginale afscheiding, wat schimmels voeding geeft en hun groei stimuleert. Bij seksueel overdraagbare infecties is het mechanisme anders: deze worden overgedragen via direct contact met geïnfecteerde slijmvliezen tijdens seks.

De symptomen van vaginale ontsteking variëren sterk afhankelijk van de oorzaak, maar verhoogde afscheiding uit de vagina is vrijwel altijd aanwezig. Deze afscheiding, ook wel fluor genoemd, verschilt in kleur, consistentie en geur per type infectie en geeft vaak al aanwijzingen over de onderliggende oorzaak.

Bij bacteriële vaginose is de afscheiding meestal vuil-wit of grijsachtig van kleur en heeft deze een karakteristieke visgeur. Deze geur wordt vooral opvallend na seksueel contact of tijdens de menstruatie. Vaak is de afscheiding het enige symptoom en ervaar je verder geen pijn of jeuk. Schimmelinfecties geven een heel ander beeld: de afscheiding is wit en brokkelig, vaak vergeleken met de textuur van kwark of huttenkaas. Deze vorm gaat meestal gepaard met intense jeuk die bijzonder hinderlijk kan zijn. Daarnaast ontstaat er een branderig, pijnlijk gevoel, vooral bij het plassen of tijdens seks. De schaamlippen kunnen rood en gezwollen zijn, en soms zie je witte vlekjes op het slijmvlies.

Seksueel overdraagbare infecties zoals trichomonas veroorzaken meestal een geelachtige, soms groenige afscheiding die overvloedig is en een onaangename geur heeft. Hierbij treden ook jeuk en pijn op, en het slijmvlies kan rood en geïrriteerd zijn. De klachten zijn vaak ernstiger dan bij andere vormen. Bij chlamydia kunnen de symptomen juist heel mild zijn of zelfs helemaal ontbreken, terwijl de infectie wel schade aanricht.

Sommige vrouwen ervaren pijn tijdens het vrijen of bij het plassen, omdat de urine over het geïrriteerde weefsel loopt. Deze symptomen kunnen het dagelijks leven en de intimiteit aanzienlijk beïnvloeden. De ernst van de klachten wisselt sterk tussen vrouwen en zelfs tussen verschillende episodes bij dezelfde vrouw.

Vaginale ontsteking beperkt zich tot het gebied van de vrouwelijke geslachtsorganen. De vagina zelf, het kanaal dat van buiten naar de baarmoeder loopt, is vrijwel altijd betrokken. Het vaginale slijmvlies raakt ontstoken of geïrriteerd, wat leidt tot de karakteristieke afscheiding en andere symptomen.

De schaamlippen, zowel de buitenste als de binnenste, kunnen meedoen in de ontsteking. De schaamlippen kunnen gezwollen, rood en gevoelig zijn. Bij schimmelinfecties zie je soms witte vlekjes of een wit beslag op de schaamlippen. De ingang van de vagina en het gebied rondom de urinebuis kunnen ook aangetast zijn, wat verklaart waarom vrouwen met vaginale ontsteking vaak pijn ervaren bij het plassen.

Bij sommige infecties kan de ontsteking zich uitbreiden naar de baarmoederhals. Dit komt vooral voor bij seksueel overdraagbare aandoeningen zoals chlamydia. Als ontsteking van de baarmoederhals niet wordt behandeld, kan deze zich verder verspreiden naar de baarmoeder en eileiders.

De behandeling van vaginale ontsteking hangt volledig af van de onderliggende oorzaak. Het is daarom belangrijk dat de diagnose correct wordt gesteld voordat met behandeling wordt gestart. Wat helpt bij een schimmelinfectie, werkt niet bij bacteriële vaginose en andersom.

Bij bacteriële vaginose schrijft de arts antibiotica voor die specifiek gericht zijn tegen de bacteriën die de verstoring veroorzaken. Je kunt kiezen tussen lokale behandeling met een crème of vaginale tabletten, of een behandeling met pillen die je inneemt. Beide vormen zijn even effectief. Schimmelinfecties worden behandeld met antischimmelmiddelen, ook wel antimycotica genoemd. Deze zijn beschikbaar als vaginale tabletten, crème of als pillen die je inneemt. Voor de meeste vrouwen volstaat een eenmalige behandeling of een kortdurende kuur van enkele dagen. Zwangere vrouwen kunnen veilig lokale antischimmelmiddelen gebruiken als ze klachten hebben.

Voor infecties door trichomonas schrijft de arts specifieke antibiotica voor. Deze seksueel overdraagbare aandoening moet altijd worden behandeld, ook als er geen klachten zijn. Cruciaal is dat ook alle seksuele partners behandeld worden, zelfs als zij geen klachten hebben. Zonder behandeling van de partner is de kans op herinfectie zeer groot. Bij chlamydia is antibiotische behandeling noodzakelijk voor zowel de geïnfecteerde persoon als alle seksuele partners. Ook hier geldt dat behandeling plaatsvindt ongeacht of er symptomen zijn, omdat onbehandelde chlamydia ernstige complicaties kan veroorzaken zoals onvruchtbaarheid.

Ondersteunende maatregelen helpen bij alle vormen van vaginale ontsteking. Vermijd het gebruik van zeep, douchegel of andere producten in de vagina. Water is voldoende voor reiniging. Draag katoenen ondergoed en vermijd strakke broeken om de luchtstroom te bevorderen. Wissel natte zwemkleding snel om en droog het intieme gebied goed af na douchen of zwemmen.

Er bestaan veel misvattingen over vaginale ontsteking die kunnen leiden tot verkeerde aanpak of vertraging in de juiste behandeling. Vaginale douches worden vaak gedacht effectief te zijn bij vaginale problemen, maar ze maken de situatie juist erger. Het wegspoelen van de afscheiding lost het onderliggende probleem niet op en verstoort het natuurlijke evenwicht nog verder. De goede beschermende bacteriën worden weggespoeld, terwijl schadelijke micro-organismen zich daarna des te sneller kunnen vermeerderen.

Geparfumeerde inlegkruisjes, intimsprays en andere geurverhullende producten maskeren alleen de geur maar behandelen de oorzaak niet. Deze producten bevatten vaak stoffen die het vaginale milieu verstoren en irritatie kunnen veroorzaken. Yoghurt inbrengen in de vagina is een veelbesproken huismiddel, maar er is geen wetenschappelijk bewijs dat dit helpt. Sterker nog, yoghurt bevat ook suikers en andere stoffen die schimmelgroei kunnen bevorderen.

Zelfbehandeling op basis van vermoedelijke diagnose zonder arts te raadplegen, leidt vaak tot verkeerde behandeling. Veel vrouwen denken dat ze een schimmelinfectie hebben terwijl het iets anders is, of andersom. Het negeren van klachten in de hoop dat ze vanzelf overgaan, werkt zelden. Vooral seksueel overdraagbare aandoeningen verdwijnen niet vanzelf en kunnen bij uitstel van behandeling leiden tot ernstige complicaties. Alleen jezelf behandelen terwijl je partner niet wordt behandeld bij een seksueel overdraagbare infectie, kan zinloos zijn door herinfectie.

Hoe weet ik welk type infectie ik heb?

De symptomen geven vaak aanwijzingen, maar zeker weten kun je alleen door onderzoek bij de huisarts. Witte, brokkelige afscheiding met jeuk wijst meestal op schimmel, grijze afscheiding met visgeur op bacteriële vaginose, en gele overvloedige afscheiding op mogelijk een seksueel overdraagbare aandoening. Zelfdiagnose is echter onbetrouwbaar, dus raadpleeg je arts bij twijfel.

Kan ik vaginale ontsteking oplopen via openbare toiletten of zwembaden?

Nee, je kunt geen vaginale ontsteking oplopen via toiletbrillen of zwembaden. De micro-organismen die vaginale infecties veroorzaken, overleven niet buiten het lichaam op deze oppervlaktes. Seksueel overdraagbare infecties worden alleen overgedragen via direct seksueel contact met geïnfecteerde slijmvliezen.

Kunnen mannen ook symptomen hebben?

Bij schimmelinfecties en bacteriële vaginose hebben mannelijke partners meestal geen symptomen en hoeven zij niet behandeld te worden. Bij seksueel overdraagbare aandoeningen zoals trichomonas of chlamydia moeten partners wel altijd meebehandeld worden, ook als zij geen klachten hebben.

Waarom blijf ik steeds terugkerende infecties krijgen?

Terugkerende vaginale infecties kunnen verschillende oorzaken hebben. Diabetes, gebruik van antibiotica voor andere aandoeningen, hormonale schommelingen, een verzwakt immuunsysteem, of het niet consequent volgen van preventieve maatregelen kunnen een rol spelen. Ook kan een partner onbehandeld drager zijn van een infectie. Bespreek terugkerende klachten met je arts.

Is het normaal om altijd wat afscheiding te hebben?

Ja, het is volkomen normaal dat je dagelijks wat afscheiding hebt. Gezonde vaginale afscheiding is helder tot melkwit van kleur, heeft geen sterke geur, en veroorzaakt geen jeuk of irritatie. De hoeveelheid kan variëren gedurende de menstruatiecyclus. Pas als de afscheiding van kleur, geur of consistentie verandert, of als er klachten bijkomen, is er reden voor onderzoek.

Kan ik tijdens de behandeling seks hebben?

Dit hangt af van het type infectie en je eigen comfort. Bij schimmelinfecties of bacteriële vaginose is het niet strikt verboden, maar vaak niet prettig door de symptomen. Bij seksueel overdraagbare aandoeningen moet je seks vermijden totdat beide partners volledig behandeld zijn, om herinfectie te voorkomen.

Moeten zwangere vrouwen anders behandeld worden?

Zwangere vrouwen met klachten moeten altijd behandeld worden, maar de keuze van het middel verschilt soms. Lokale behandeling heeft vaak de voorkeur boven tabletten die je inneemt. Onbehandelde vaginale infecties tijdens zwangerschap kunnen leiden tot vroeggeboorte of andere complicaties. Vertel altijd dat je zwanger bent voordat de behandeling wordt gestart.

1. Skindr dermatologen
2. Gezondheidenwetenschap.be: Ontsteking van de vagina en schaamlippen
3. Domus Medica: Richtlijn Vulvovaginale klachten bij vrouwen met vulvovaginitis en vaginose
4. Belgisch Centrum voor Farmacotherapeutische Informatie (BCFI)
5. www.ebpnet.be