Zonnekeratose: symptomen, oorzaken & behandeling

Zonnekeratose, in medische termen actinische keratose genoemd, is een huidverandering die ontstaat door langdurige blootstelling aan zonlicht. Het woord 'actinisch' verwijst naar straling, in dit geval de ultraviolette straling van de zon, en 'keratose' betekent een verstoring in het verhoorningsproces van de huid.

De aandoening uit zich als ruwe, schilferende plekjes op je huid. Deze kunnen variëren in kleur van rood tot huidkleurig, soms zelfs licht bruin. De plekjes voelen ruw aan wanneer je er met je vingers overheen gaat, alsof er schuurpapier op je huid zit. Dit ruwe gevoel komt door de opgehoopte, verkeerd gevormde hoorncellagen. Zonnekeratose ontwikkelt zich op lichaamsdelen die gedurende vele jaren intensief aan zonlicht zijn blootgesteld, zoals je gezicht, kale hoofdhuid, oorlellen, nek, decolleté en de rugkant van je handen.

Het belangrijkste om te weten over zonnekeratose is dat het wordt beschouwd als een voorstadium van huidkanker. Dit klinkt alarmerend, maar het betekent niet dat elke zonnekeratose automatisch uitgroeit tot kanker. Het risico dat een individueel letsel evolueert naar huidkanker is relatief klein, minder dan één op de duizend per jaar. Echter, omdat veel mensen meerdere letsels ontwikkelen en deze kunnen blijven ontstaan, is het cumulatieve risico groter. Ongeveer twintig procent van de zestigplussers ontwikkelt op een gegeven moment huidkanker die begon als zonnekeratose.

Deze huidverandering komt vooral voor bij oudere mensen met een lichte huidskleur. Mensen met een bleeke huid, lichte ogen en licht haar hebben het hoogste risico. Hun huid heeft minder natuurlijk pigment dat beschermt tegen UV-straling. Mensen die hun hele leven veel in de zon hebben gewerkt of gerecreëerd, zoals tuiniers, bouwvakkers, zeilers of golfspelers, lopen een verhoogd risico. De ontwikkeling van zonnekeratose is cumulatief. Het is niet één zonnebrand die het veroorzaakt, maar de optelsom van jarenlange blootstelling. Daarom zie je zonnekeratose vooral bij mensen boven de vijftig.

Het ontstaan van zonnekeratose is een geleidelijk proces dat te maken heeft met cumulatieve schade aan je huidcellen door ultraviolette straling. Zonlicht bevat UV-straling die in twee hoofdvormen voorkomt: UVA en UVB. Beide dringen door in je huid en beschadigen het DNA van je huidcellen. Je lichaam heeft herstelmechanismen die deze schade normaal gesproken repareren, maar bij herhaalde en langdurige blootstelling raken deze mechanismen overbelast.

Wanneer het DNA van huidcellen beschadigd raakt en niet correct wordt hersteld, kunnen de cellen zich abnormaal gaan gedragen. Ze beginnen zich sneller te delen en produceren hoornlagen die niet goed georganiseerd zijn. Dit leidt tot de ophoping van verhoornd weefsel dat je voelt als die ruwe, schilferige plekjes op je huid. In de beginfase is de schade microscopisch klein en niet zichtbaar. Jaar na jaar van zonblootstelling leidt tot steeds meer beschadigde cellen. Op een gegeven moment worden de veranderingen zichtbaar als kleine, rode plekjes.

Zonder behandeling of bij voortdurende zonblootstelling kunnen de letsels groeien. Ze worden groter, dikker en meer verheven. De schilfers worden prominenter en moeilijker te verwijderen. Sommige letsels kunnen enkele centimeters breed worden en een dikke, harde korst ontwikkelen.

De herkenning van zonnekeratose begint vaak met het voelen van de letsels voordat je ze duidelijk ziet. Wanneer je met je hand over je voorhoofd, neus of kale hoofdhuid strijkt, voel je ruwe plekjes die niet glad aanvoelen zoals de rest van je huid. Dit is vaak het eerste teken.

Visueel presenteren de letsels zich als kleine, rode tot huidkleurige vlekjes. In het begin zijn ze vaak klein, een paar millimeter in diameter, en goed afgebakend. De kleur kan variëren: sommige zijn fel rood, andere meer roze of bruin. De schilfers op de letsels zijn karakteristiek. Het zijn droge, ruwe schilfers die stevig vastzitten aan de huid. Als je probeert ze weg te halen, bieden ze weerstand en kan het zelfs licht bloeden. Dit onderscheidt zonnekeratose van gewone droge huid, waarbij schilfers gemakkelijk loskomen.

Naarmate letsels ouder worden, kunnen ze dikker en meer verheven worden. Sommige ontwikkelen een harde, hoornachtige korst die kan uitgroeien tot enkele centimeters groot. De letsels veroorzaken meestal geen klachten. Er is geen pijn, geen jeuk, geen branderig gevoel. Dit gebrek aan symptomen is eigenlijk een valkuil, omdat mensen hierdoor minder snel geneigd zijn om hulp te zoeken.

De verdeling over het lichaam volgt het patroon van zonblootstelling. Je ziet vaak meerdere letsels tegelijk op het gezicht, met clusters op voorhoofd, neus of wangen. Een kale hoofdhuid kan bedekt zijn met tientallen kleine letsels. Dit multiple karakter is typisch en helpt bij de herkenning. De letsels zijn persistent en gaan niet spontaan weg zoals een jeukplek of irritatie. Ze blijven maandenlang op dezelfde plek zitten en kunnen zelfs langzaam groter worden.

In zeldzame gevallen kan een letsel beginnen te veranderen op een manier die zorgen baart. Als een zonnekeratose evolueert naar huidkanker, wordt het letsel meestal dikker, gaat het sneller groeien, kan het bloeden zonder aanleiding, of ontwikkelt het een verheven, onregelmatige rand. Dergelijke veranderingen vereisen directe medische aandacht.

Zonnekeratose heeft een zeer voorspelbaar distributiepatroon dat direct samenhangt met chronische zonblootstelling. Het gezicht is veruit de meest voorkomende locatie. Binnen het gezicht zijn het voorhoofd, de neusbrug, de top van de neus en de jukbeenderen frequent aangetast omdat deze gebieden horizontaal naar de zon gericht zijn en prominent veel straling vangen.

De kale hoofdhuid verdient speciale aandacht. Bij mannen met beginnend haarverlies ontstaan eerst letsels op de kruin. Naarmate de kaalheid toeneemt, breidt het aangetaste gebied zich uit. Bij volledig kale mannen kan de gehele schedel bedekt zijn met zonnekeratose. Dit is een van de hoogste risicogebieden omdat de huid hier jarenlang onbeschermd is geweest.

De oren zijn verrassend kwetsbaar, vooral de bovenste helft van de oorschelp en de rand. Bij mannen met kort haar zijn de oren volledig blootgesteld. De achterkant van de nek, vooral bij mensen met kort haar of opgestoken haar, is vaak aangedaan. Het decolleté is vooral bij vrouwen een frequent aangetaste zone door open shirts, jurken en tops.

De handen, specifiek de rugkant, zijn constant blootgesteld. Tijdens autorijden liggen je handen op het stuur in de zon. Bij buitenwerk zijn ze voortdurend aan straling blootgesteld. De handpalmen blijven altijd gespaard omdat ze naar beneden gericht zijn. Ook de buitenkant van de onderarmen kan aangetast zijn bij mensen die vaak kortere mouwen dragen. Gebieden die nooit zonlicht zien, zoals handpalmen, voetzolen en het gebied onder kleding, blijven altijd gespaard.

De behandeling heeft twee doelen: het verwijderen van bestaande letsels om te voorkomen dat ze uitgroeien tot huidkanker, en het voorkomen van nieuwe letsels door goede zonbescherming. De meest gebruikte behandelingsmethode is cryotherapie, oftewel bevriezen met vloeibaar stikstof. Je arts of dermatoloog brengt vloeibaar stikstof aan op het letsel met behulp van een spray of applicator. De extreme kou vernietigt de abnormale huidcellen. De behandeling duurt slechts enkele seconden per letsel.

Tijdens het bevriezen voel je een brandend, prikkend gevoel dat enkele seconden aanhoudt. Na de behandeling wordt het gebied wit en voelt het verdoofd aan. In de uren en dagen erna kan het letsel rood worden, opzwellen en pijnlijk zijn. Soms vormt zich een blaar of korst. Na ongeveer een week begint het behandelde weefsel af te schilferen en komt eronder nieuwe, gezonde huid tevoorschijn. Het cosmetische resultaat is meestal goed, hoewel bij mensen met een donkerdere huid blijvende depigmentatie kan ontstaan.

Voor uitgebreidere gebieden met meerdere letsels is fotodynamische therapie een optie. Er wordt een speciale crème aangebracht op het aangetaste gebied die de abnormale cellen gevoeliger maakt voor licht. Na enkele uren wordt het gebied belicht met een speciale lamp die de crème activeert en selectief de abnormale cellen vernietigt. De behandeling kan behoorlijk pijnlijk zijn tijdens de belichting en ook enkele dagen erna. In de dagen na fotodynamische therapie wordt het gebied rood, ontstoken en kan het schilferen. Dit is juist een teken dat de behandeling werkt. Na één tot twee weken kalmeert de huid en zijn de letsels verdwenen. Er kan ook een crème voorgeschreven worden voor thuisgebruik die de sneldelende cellen uitschakelt.

Voor de preventie van nieuwe letsels is consequente zonbescherming absoluut essentieel. Gebruik dagelijks zonnebrandcrème met factor 30 minimaal, factor 50 is beter. Breng de crème ruim aan en herhaal om de 2 uur, vooral na zwemmen of zweten. Draag beschermende kleding. Een hoed met een brede rand beschermt je gezicht, oren en nek effectief. Voor mensen met een kale hoofdhuid is een pet of hoed onmisbaar. Vermijd de zon tijdens de sterkste uren tussen 11 en 15 uur. Bedenk dat UV-straling ook door bewolking heen komt, dus zonbescherming is ook op bewolkte dagen nodig.

Er zijn enkele misvattingen en ineffectieve benaderingen die belangrijk zijn te kennen. Het negeren van zonnekeratose in de hoop dat het vanzelf weggaat, is geen optie. Zonnekeratose verdwijnt niet spontaan. Zonder behandeling blijven de letsels bestaan en kunnen ze in grootte toenemen. Het idee dat zonblootstelling "goed" is voor zonnekeratose omdat het de huid "sterker" maakt, is gevaarlijk en volledig onjuist. Zonlicht veroorzaakte het probleem in de eerste plaats en verdere blootstelling verergert de situatie alleen maar.

Thuisbehandelingen met scherpe voorwerpen om de letsels weg te krabben of af te peuteren, zijn niet effectief en gevaarlijk. Je verwijdert hooguit de oppervlakkige schilfers, maar de onderliggende abnormale cellen blijven. Het gebruik van gewone huidverzorgingsproducten, zelfs die met exfoliërende eigenschappen, zal zonnekeratose niet weghalen. De abnormaliteit zit te diep in de huid. Zelfmedicatie met crèmes zonder medisch advies is riskant. Er bestaan wel medische crèmes voor zonnekeratose, maar deze moeten onder begeleiding van een arts worden gebruikt.

Het vermijden van behandeling uit angst voor pijn of littekens is begrijpelijk maar onverstandig. Moderne behandelingen zijn relatief mild en het cosmetische resultaat is meestal goed. Het risico van niet behandelen is groter dan de kleine ongemakken van behandeling. Tenslotte is het idee dat je na behandeling niet meer hoeft op te letten, fout. Behandeling verwijdert bestaande letsels maar voorkomt niet dat nieuwe ontstaan. Levenslange zonbescherming blijft noodzakelijk.

Wordt elke zonnekeratose huidkanker?

Nee, de meerderheid van zonnekeratose-letsels evolueert niet naar huidkanker. Het risico per individueel letsel is klein, minder dan één op duizend per jaar. Echter, mensen met zonnekeratose hebben vaak meerdere letsels en blijven nieuwe ontwikkelen, waardoor het cumulatieve risico stijgt. Daarom is behandeling zinvol, niet omdat elk letsel gevaarlijk is, maar om het risico te minimaliseren.

Kan ik zien of mijn zonnekeratose aan het veranderen is in kanker?

Sommige veranderingen kunnen wijzen op progressie naar huidkanker. Let op letsels die plotseling sneller groeien, dikker worden, verheven raken boven de huid, spontaan bloeden zonder dat je eraan hebt gezeten, of een onregelmatige rand ontwikkelen. Ook pijn of jeuk in een letsel dat voorheen geen klachten gaf, kan een waarschuwingsteken zijn. Bij twijfel of bezorgdheid, laat het altijd controleren door een arts.

Moet ik alle zonnekeratose laten behandelen?

Het is verstandig om alle zonnekeratose te laten behandelen. Elk letsel draagt een risico, hoe klein ook, en behandeling is relatief eenvoudig. Bovendien voorkom je dat letsels groter worden en moeilijker te behandelen. Je arts kan samen met jou bepalen welke letsels prioriteit hebben, maar het uiteindelijke doel is om alle letsels te verwijderen.

Kan zonnekeratose terugkomen na behandeling?

Een succesvol behandeld letsel komt meestal niet terug op exact dezelfde plek. Wel kunnen nieuwe letsels ontstaan op andere plekken, omdat de onderliggende zonschade in je huid aanwezig blijft. Daarom zijn regelmatige controles belangrijk en moet je je huid blijven beschermen tegen de zon. Denk aan behandeling niet als een eenmalige oplossing, maar als onderdeel van een langetermijnstrategie.

Is zonnekeratose besmettelijk?

Absoluut niet. Zonnekeratose is geen infectie maar een reactie van je huid op cumulatieve zonschade. Je kunt het niet overdragen op anderen door aanraking of anderszins. Het is ook niet erfelijk in strikte zin, hoewel erfelijke factoren zoals huidtype wel een rol spelen in je gevoeligheid.

Helpt vitamine D-supplementen tegen zonnekeratose?

Nee, vitamine D-supplementen behandelen of voorkomen zonnekeratose niet. Hoewel zonlicht vitamine D productie stimuleert, is de schade die UV-straling aanricht veel groter dan het voordeel van vitamine D. Het is veiliger om vitamine D via voeding of supplementen binnen te krijgen dan via zonblootstelling. Voor mensen met zonnekeratose is strikte zonbescherming essentieel.

1. Skindr dermatologen
2. Gezondheidenwetenschap.be - Zonnekeratose (actinische keratose)
3. Huid En Nieuw (HENW) - Stichting huidkanker preventie
4. Nederlandse Vereniging voor Dermatologie en Venereologie - Actinische keratosen