Acne: symptomen, oorzaken & behandeling

Acne vulgaris is de medische term voor puistjes. Het is een ontstekingsaandoening van de huidporiën en talgklieren die vooral voorkomt op het gezicht, de rug, schouders en borst: gebieden waar veel talgklieren zitten.

Een gezonde huid produceert talg, een natuurlijke olie die je huid soepel houdt en beschermt. Deze talg wordt aangemaakt door talgklieren die diep in de huid zitten en komt via haarzakjes en poriën naar buiten. Bij deze aandoening raken de poriën verstopt door overtollige talg en afgestorven huidcellen, waardoor de talg zich ophoopt onder de huid.

Deze ophoping vormt mee-eters, ook wel comedonen genoemd. Er zijn twee soorten: witte mee-eters waarbij de porie volledig verstopt is, en zwarte mee-eters waar de bovenkant van de verstopping door oxidatie zwart verkleurt. Wanneer bacteriën zich in deze verstopte poriën vermenigvuldigen, ontstaat er een ontsteking die leidt tot rode, gezwollen pukkels en puistjes.

De aandoening begint typisch tijdens de puberteit door hormonale veranderingen. Bij sommige mensen blijft het beperkt tot een paar mee-eters, terwijl anderen te maken krijgen met uitgebreide pukkels en puistjes die fysiek en psychisch belastend kunnen zijn. Ook volwassenen, vooral vrouwen, kunnen de aandoening ontwikkelen of behouden na hun twintigste levensjaar.

Het ontstaan van acne is een complex proces waarin verschillende factoren een rol spelen. De belangrijkste oorzaak zijn hormonen, specifiek androgenen. Deze hormonen worden in grotere hoeveelheden aangemaakt tijdens de puberteit, zowel bij jongens als bij meisjes. Androgenen stimuleren de talgklieren om meer talg te produceren, wat leidt tot verstopte poriën.

Bij vrouwen kunnen hormonale schommelingen tijdens de menstruatiecyclus, zwangerschap of door anticonceptie de aandoening veroorzaken of verergeren. Dit verklaart waarom sommige mensen rond hun menstruatie meer last hebben van puistjes, of waarom deze ontstaan bij het veranderen van anticonceptie.

De overproductie van talg door de talgklieren maakt het gemakkelijker voor poriën om verstopt te raken, vooral wanneer dit gecombineerd wordt met een ophoping van afgestorven huidcellen. In deze verstopte poriën creëren de talg en huidcellen een ideale voedingsbodem voor bacteriën, met name de Cutibacterium acnes. Deze bacteriën leven normaal gesproken onschuldig op de huid, maar wanneer ze zich vermenigvuldigen in verstopte poriën, veroorzaken ze ontstekingen. Je immuunsysteem reageert hierop, wat leidt tot rode, gezwollen en pijnlijke puistjes.

Naast deze interne processen kunnen ook uitwendige factoren de aandoening verergeren. Contact met bepaalde cosmetica, vooral vette producten en zware make up, kan de poriën verstoppen. Ook mechanische wrijving op de huid, bijvoorbeeld door een helm of strakke kraag, kan pukkels en puistjes veroorzaken. Bepaalde geneesmiddelen zoals corticosteroïden kunnen de aandoening uitlokken of verergeren.

Er zijn veel misverstanden over de oorzaken. De aandoening wordt niet veroorzaakt door vet voedsel, chocolade of snoep. Ook hygiëne, transpiratie, roken of stress hebben geen direct verband met het ontstaan van acne, hoewel stress bestaande puistjes kan verergeren. Het is geen infectieziekte en dus niet besmettelijk.

Pukkels en puistjes kunnen er heel verschillend uitzien, van milde mee-eters tot ernstige, pijnlijke ontstekingen. Het meest kenmerkende teken zijn mee-eters, ook wel comedonen genoemd. Gesloten mee-eters verschijnen als kleine witte of huidskleurige bultjes onder de huid. Open mee-eters hebben een zwart puntje aan de bovenkant, wat niet door vuil komt maar door oxidatie van de talg die met lucht in contact komt.

Wanneer mee-eters ontstoken raken, ontwikkelen ze zich tot rode, gezwollen bultjes die papels worden genoemd. Als er ook pus in zit, worden het pustels, herkenbaar aan een geel of wit kopje. Deze ontstoken bultjes kunnen pijnlijk zijn en gevoelig aanvoelen.

Bij ernstige vormen van acne kunnen zich grotere, diepere ontstekingen ontwikkelen. Noduli zijn grote, harde, pijnlijke bultjes diep in de huid, terwijl cysten met pus gevulde holtes zijn die nog dieper zitten. Deze ernstige vormen van acne hebben een groter risico op littekens en kunnen ook psychische problemen veroorzaken door hun impact op het uiterlijk.

Na het genezen kunnen er littekens achterblijven, vooral als de puistjes ernstig waren of als er veel aan gekrabd is. Er zijn verschillende soorten littekens: ingedeukte littekens waar de huid naar binnen getrokken lijkt, en verhoogde littekens waar te veel littekenweefsel is gevormd. Ook kunnen er donkere of rode vlekken overblijven. Bij mensen met een donkere huidskleur zijn deze vlekken vaak opvallender en kunnen ze lang zichtbaar blijven.

Acne verschijnt op plaatsen waar veel talgklieren zitten. Het gezicht, de rug en de borst zijn de meest voorkomende locaties. Op het gezicht komen ze vooral voor op het voorhoofd, de neus en de kin, de zogenaamde T-zone, maar ook op de wangen en de kaaklijn. Bij vrouwen komen puistjes op volwassen leeftijd vaak voor rond de mond en langs de kaaklijn, wat meestal samenhangt met hormonale schommelingen.

Puistjes op de rug kunnen bijzonder lastig zijn omdat ze moeilijker te behandelen zijn en vaak erger worden door wrijving van kleding, rugzakken of sportuitrusting. Ook de schouders zijn een veelvoorkomende plek voor uitbraken.

Soms komen pukkels en puistjes ook voor op de nek, bovenarmen of billen, hoewel dit minder gebruikelijk is. De ernst en locatie kunnen variëren per persoon en kunnen ook veranderen in de loop van de tijd.

De behandeling hangt af van de ernst en het type. Het doel is om bestaande puistjes te behandelen, nieuwe uitbraken te voorkomen en littekens te vermijden.

Bij milde vormen met vooral mee-eters volstaat meestal lokale behandeling. Was je gezicht dagelijks met lauw water en een milde reiniger. Vermijd agressief scrubben, want dit irriteert de huid en maakt puistjes erger. Na het reinigen kun je verschillende lokale middelen gebruiken. Een gel met benzoylperoxide helpt om mee-eters los te maken en heeft een antibacterieel effect. Begin met een lage concentratie omdat het in het begin irritatie kan veroorzaken. Let op: benzoylperoxide kan haar, textiel en metaal verkleuren.

Retinoïden zorgen ervoor dat de huid afschilfert, waardoor talg gemakkelijker naar buiten kan en nieuwe mee-eters worden voorkomen. Deze middelen kunnen ook irritatie veroorzaken, dus bouw het gebruik geleidelijk op. Vermijd intensief zonlicht tijdens de behandeling.

Als lokale behandeling na twee tot drie maanden onvoldoende resultaat geeft, kan je arts overstappen op medicatie voor inwendig gebruik. Dit wordt altijd gecombineerd met lokale behandeling. Antibiotica in tabletvorm helpen om de bacteriële component te bestrijden en verminderen ontstekingen. Mogelijke bijwerkingen zijn maag- en darmklachten en verhoogde gevoeligheid voor zonlicht. Voor vrouwen kan een hormonale behandeling met de anticonceptiepil effectief zijn bij het verminderen van de talgproductie.

Bij ernstige vormen van acne die niet reageren op andere behandelingen, is isotretinoïne een zeer effectief middel. Het is een stof verwant aan vitamine A en onderdrukt de talgproductie krachtig. Vanwege mogelijke bijwerkingen is dit middel alleen op recept verkrijgbaar en vereist het zorgvuldige medische begeleiding. De meest voorkomende bijwerkingen zijn droge lippen, een droog neusslijmvlies, droge ogen en algemene huiddroogheid. Tijdens de behandeling zijn regelmatige bloedcontroles nodig omdat isotretinoïne de leverenzymen en vetten in het bloed kan verhogen. Zeer belangrijk: dit middel mag absoluut niet gebruikt worden tijdens de zwangerschap omdat het ernstige aangeboren afwijkingen kan veroorzaken. Vrouwen moeten zeer betrouwbare anticonceptie gebruiken tijdens de behandeling en tot een maand na het stoppen.

Bij ernstige vormen of bij het risico op littekens verwijst je huisarts je door naar een dermatoloog. Voor mensen die al littekens hebben, zijn er verschillende behandelopties beschikbaar zoals lasertherapie, chemische peelings of vulmiddelen. Vroege behandeling is de beste manier om littekens te voorkomen.

Er circuleren veel mythes over puistjes en behandelingen die niet effectief zijn. Een veelvoorkomend misverstand is dat de aandoening door vuil komt en dat je het kunt wegwassen. Te vaak wassen, scrubben of gebruik van agressieve reinigingsmiddelen irriteert de huid juist en kan puistjes verergeren. De huid produceert dan als reactie nog meer talg. Eén tot twee keer per dag zacht reinigen met lauw water is voldoende.

Het uitknijpen van puistjes wordt sterk afgeraden. Knijpen kan de ontsteking dieper in de huid duwen, infecties veroorzaken en het risico op littekens verhogen. Alleen open mee-eters kun je eventueel voorzichtig uitdrukken met de zijkant van je vingers of een speciaal comedonen lepeltje, na het wassen van je huid.

Hoewel zonlicht tijdelijk de ontsteking kan onderdrukken, komen pukkels en puistjes daarna vaak heviger terug. Zonnebanken worden afgeraden omdat ze de huid beschadigen en het risico op huidkanker verhogen. Ook het oude idee dat chocolade, vette snacks of bepaalde voedingsmiddelen de aandoening veroorzaken is niet wetenschappelijk bewezen. Voor de overgrote meerderheid van mensen heeft voeding geen invloed.

Een populaire thuisremedy is het aanbrengen van tandpasta op puistjes. Dit wordt sterk afgeraden omdat tandpasta huidirritatie en allergische reacties kan veroorzaken. Gebruik alleen producten die bedoeld zijn voor behandeling van de aandoening.

Is acne besmettelijk?

Nee, de aandoening is absoluut niet besmettelijk. Je kunt pukkels en puistjes niet overdragen door aanraking, door hetzelfde handdoekje te gebruiken of door dicht bij iemand te zijn. De aandoening ontstaat door interne factoren zoals hormonen en een overactieve talgproductie, niet door bacteriën die je van anderen kunt krijgen.

Hoe lang duurt het voordat acne overgaat?

De duur verschilt per persoon. Bij sommige mensen verdwijnen puistjes na een paar maanden, terwijl anderen er jaren mee te maken hebben. Pukkels en puistjes tijdens de puberteit verdwijnen vaak vanzelf tegen je twintigste, maar bij sommige mensen blijft het langer bestaan. Met de juiste behandeling kun je de aandoening vaak binnen enkele maanden onder controle krijgen.

Kan je acne voorkomen?

Volledig voorkomen is meestal niet mogelijk omdat de aandoening vooral wordt veroorzaakt door hormonale factoren waar je geen controle over hebt. Wel kun je puistjes verminderen door je huid dagelijks zacht te reinigen met lauw water, niet aan je gezicht te zitten en lichte, niet-comedogene make up te gebruiken die je poriën niet verstopt. Ook kan het helpen om stress te verminderen en voldoende te slapen.

Wanneer moet je naar de arts?

Consulteer een dermatoloog als je last hebt van matige tot ernstige pukkels en puistjes met veel ontstoken bultjes, als de aandoening je veel last bezorgt of je zelfvertrouwen aantast, of als puistjes niet verbeteren na twee tot drie maanden zelfbehandeling. Ook als je al littekens hebt of merkt dat littekens zich beginnen te vormen, is het verstandig om medisch advies te zoeken. Bij psychische problemen door de aandoening is het extra belangrijk om hulp te zoeken..

Komt acne terug na behandeling?

Dat hangt af van het type behandeling en je persoonlijke situatie. Na het stoppen van behandeling kunnen pukkels en puistjes terugkomen, vooral als de onderliggende oorzaak zoals hormonale schommelingen nog aanwezig is. Sommige mensen hebben langdurig of regelmatig onderhoudende behandeling nodig. Na een behandeling met vitamine A-derivaten is de kans op terugkeer kleiner, maar ook dit verschilt per persoon.

Beïnvloedt acne alleen jongeren?

Hoewel acne het meest voorkomt bij tieners en jongvolwassenen, kunnen ook volwassenen ermee te maken krijgen. Ongeveer één op de vijf vrouwen heeft last van persisterende of nieuwe acne op volwassen leeftijd, vaak gerelateerd aan hormonale schommelingen. Bij mannen komt acne op volwassen leeftijd minder vaak voor. Volwassen acne wordt op dezelfde manier behandeld als jeugdacne.

1. www.ebpnet.be
2. NHG-Standaard Acne
3. Thuisarts.nl: Acne
4. CM.be: Acne
5. Gezondheid en Wetenschap