Herpes simplex: symptomen, oorzaken & behandeling

Herpes simplex is een infectie veroorzaakt door het herpes-simplexvirus, dat behoort tot de familie van herpesvirussen. Er bestaan twee belangrijke varianten die verschillende delen van je lichaam kunnen aantasten. Het herpes-simplexvirus type 1, afgekort HSV-1, veroorzaakt vooral infecties van de mond en lippen, bekend als koortsblaasjes of herpes labialis. Het herpes-simplexvirus type 2, afgekort HSV-2, is verantwoordelijk voor genitale herpes, met letsels aan de geslachtsorganen.

Wat deze infectie bijzonder maakt, is het gedrag van het virus na de eerste besmetting. Na een eerste infectie verdwijnt het virus niet uit je lichaam. Het nestelt zich in de zenuwknopen waar het sluimerend aanwezig blijft zonder dat je daar enige hinder van ondervindt. Je wordt dan drager van het virus, ook al heb je geen symptomen. Dit betekent dat de infectie op een later moment opnieuw kan opflakkeren.

Het is belangrijk om te weten dat herpes besmettelijk is. Het virus verspreidt zich via direct contact met besmette huidletsels of lichaamsvloeistoffen. Bij orale seks met een geïnfecteerd persoon kan HSV-1 ook genitale herpes veroorzaken, wat betekent dat de traditionele scheiding tussen de twee types minder strikt is dan vroeger gedacht.

Schattingen gaan ervan uit dat 50 tot 60 procent van de volwassenen drager is van het herpesvirus. De meeste dragers ontwikkelen echter nooit symptomen en weten niet eens dat ze het virus bij zich dragen. Slechts een deel ervaart daadwerkelijk zichtbare opstoten met blaasjes.

De eerste besmetting met het herpes-simplexvirus gebeurt meestal door direct contact met iemand die het virus draagt. Dit kan via kussen, oraal contact of seksueel contact. Tijdens de eerste infectie vermenigvuldigt het virus zich in de huidcellen, wat leidt tot de karakteristieke blaasjes. Tegelijkertijd reist een deel van het virus via de zenuwen naar de zenuwknopen waar het zich permanent vestigt.

Na de eerste infectie geneest je huid, maar het virus blijft levenslang aanwezig in de zenuwgangli, de verzamelplaatsen van zenuwcellen. Daar ligt het virus sluimerend te wachten. Bij de meeste dragers blijft het virus rustig en veroorzaakt het nooit meer problemen. Bij anderen kan het virus echter reactiveren, wat leidt tot een nieuwe opstoot met huidletsels.

Verschillende factoren kunnen een opstoot uitlokken. Koorts is een bekende trigger, vandaar de naam koortsblaasjes. Een verzwakt immuunsysteem door ziekte, stress of vermoeidheid maakt je kwetsbaarder voor reactivatie. Verkoudheid en griep kunnen het virus activeren. Ook zonlicht, vooral zonnebrand, is een bekende trigger bij koortsblaasjes. Bij vrouwen kan de menstruatie een rol spelen in het uitlokken van opstoten.

Het mechanisme achter deze reactivatie heeft te maken met je immuunsysteem. Wanneer je afweer tijdelijk verzwakt is, krijgt het virus de kans om vanuit de zenuwknopen terug te reizen naar de huid, waar het opnieuw letsels veroorzaakt. Andere huidletsels in hetzelfde gebied kunnen het virus ook wakker maken. Zelfs ondervoeding of extreme uitputting kan het evenwicht verstoren.

Bij personen met een ernstig verzwakte afweer, bijvoorbeeld door hiv of kanker, kunnen de opstoten uitgebreider zijn en langer aanhouden. Ook kunnen de letsels zich uitbreiden over grotere delen van het lichaam. Dit vereist vaak intensievere behandeling met sterkere antivirale medicatie.

Een opstoot begint typisch met een waarschuwingsfase. Je ervaart pijn en een branderig, tintelend gevoel in de zone waar de letsels zullen verschijnen. Dit kan enkele uren tot een dag duren. Deze waarschuwingssignalen zijn waardevol omdat behandeling op dit moment het meest effectief is. Sommige mensen herkennen dit gevoel en kunnen dan direct starten met behandeling.

Dan verschijnt een rode, vlekkige en goed afgelijnde uitslag op de aangetaste plaats. Binnen deze rode zone ontstaan groepjes kleine blaasjes, gevuld met een helder vocht. De blaasjes zijn pijnlijk en gevoelig. Ze kunnen samenvloeien tot grotere blaren. De besmettelijkheid is nu het grootst omdat het vocht veel virusdeeltjes bevat.

Na enkele dagen gaan de blaasjes open en ontstaat er een oppervlakkige erosie die eruitziet als een schaafwonde. Dit kan etterig of bloederig worden en is vaak het pijnlijkste stadium. Het gebied kan strak aanvoelen en pijn doen bij bewegen. Daarna begint het genezingsproces met korstvorming. De korsten vallen na enkele dagen af en laten tijdelijk een roze plek achter. Het hele proces duurt meestal één tot twee weken, soms iets langer bij de eerste keer.

Bij herpes labialis verschijnen de letsels aan de lippen, rond de mond en soms op de wangen. De letsels ontstaan vaak aan de rand van de lip waar de huid overgaat in slijmvlies. Eten en drinken kunnen pijnlijk zijn tijdens een opstoot. Bij genitale herpes ontstaan de letsels aan de geslachtsorganen, de schaamstreek, rond de aars en op de billen. Plassen kan pijnlijk zijn als urine over de letsels loopt.

Ook de handen en vingers kunnen worden aangetast, vooral bij zorgverleners die beroepsmatig contact hebben met lichaamsvloeistoffen. Dit wordt herpetische whitlow genoemd en kan zeer pijnlijk zijn. Infecties nabij de ogen vereisen bijzondere aandacht omdat het virus het oog kan aantasten en het gezichtsvermogen kan bedreigen.

De eerste infectie verloopt meestal heftiger dan latere opstoten. Je kunt koorts hebben, je algemeen ziek voelen en gezwollen lymfeklieren in de hals of lies ontwikkelen. De letsels zijn uitgebreider en het genezingsproces duurt langer, soms twee tot drie weken. Latere opstoten zijn meestal milder en kortdurend.

Herpes simplex heeft duidelijke voorkeursplaatsen afhankelijk van waar de eerste infectie plaatsvond en welk type virus betrokken is. Het virus blijft meestal trouw aan de oorspronkelijke infectieplaats.

Bij HSV-1 infecties is het gebied rond de mond het meest aangetast. De lippen zijn de klassieke locatie voor koortsblaasjes, vaak aan de buitenrand. De letsels kunnen aan de buitenkant van de lippen ontstaan maar ook binnen de mond op het tandvlees, de tong of het gehemelte. Soms breidt de uitslag zich uit naar de huid rond de lippen, de wangen, de neus of zelfs het voorhoofd.

Bij genitale herpes concentreren de letsels zich op de geslachtsorganen. Bij mannen ontstaan blaasjes vaak op de penis, de eikel, het scrotum of de binnenkant van de dijen. Bij vrouwen kunnen de vulva, de schaamlippen, de vagina en het gebied rond de vagina-opening worden aangetast. Het gebied rond de aars en op de billen kan eveneens worden aangetast, vooral na anale seks.

De handen en vingers kunnen herpes ontwikkelen bij zorgverleners, maar ook bij kinderen die op hun duim zuigen terwijl ze koortsblaasjes hebben. De blaasjes ontstaan vaak rond de nagels of op de vingertoppen en kunnen extreem pijnlijk zijn, wat functionele beperkingen kan geven.

Het gezicht kan breder worden aangetast bij mensen met een verzwakt immuunsysteem. Letsels kunnen zich verspreiden over grotere delen van het gezicht en zelfs de nek. Bij infecties nabij het oog moeten letsels op het ooglid, de ooghoek of rond het oog direct door een arts worden beoordeeld vanwege het risico op oogschade.

De behandeling hangt af van de ernst van de infectie, de frequentie van opstoten en je algemene gezondheidstoestand. Behandeling kan het virus niet uit je lichaam verwijderen, maar wel symptomen verlichten en de duur van een opstoot verkorten.

Bij beperkte letsels die niet frequent terugkomen en bij personen met een normaal afweersysteem is behandeling niet altijd noodzakelijk. De opstoot geneest vanzelf binnen één tot twee weken. Wil je toch iets doen, dan kan een lokale crème met een antiviraal middel volstaan. Je brengt deze om de twee tot vier uur aan gedurende vijf tot tien dagen.

Het belangrijkste bij lokale behandeling is timing. Begin met smeren zodra je de eerste tintelingen ervaart, nog voordat de blaasjes zichtbaar zijn. Hoe eerder je start, hoe effectiever de behandeling. Eenmaal de blaasjes volledig ontwikkeld zijn, heeft lokale behandeling minder effect.

Bij personen met een verzwakt immuunsysteem wordt intensievere behandeling geadviseerd. Dan worden antivirale tabletten voorgeschreven die het virus van binnenuit aanpakken. Deze tabletten neem je vijf dagen lang, meerdere keren per dag. In ernstige gevallen kunnen de letsels zo uitgebreid zijn dat opname in het ziekenhuis nodig is voor inspuitingen met antivirale medicatie. De behandelingsduur bedraagt dan zeven tot tien dagen.

Bij frequent terugkerende opstoten, bijvoorbeeld zes of meer per jaar, kan preventieve behandeling zinvol zijn. Je neemt dan gedurende een langere periode, bijvoorbeeld zes tot twaalf maanden, dagelijks een lage dosis antivirale medicatie. Dit vermindert het aantal opstoten aanzienlijk, soms met 70 tot 80 procent. Na stopzetting van de preventieve behandeling kunnen de opstoten terugkeren, maar vaak in mindere mate.

Tijdens een opstoot is het belangrijk om de letsels schoon en droog te houden. Was je handen regelmatig, vooral na aanraking van de letsels. Vermijd zoenen of oraal contact bij koortsblaasjes. Bij genitale herpes is het verstandig om geen seks te hebben tijdens een opstoot, ook niet met condoom, omdat het virus zich via huidcontact kan verspreiden.

Pijnbestrijding kan helpen om het ongemak te verminderen. Gewone pijnstillers zoals paracetamol of ibuprofen nemen de pijn en eventuele koorts weg. Bij genitale herpes kan plassen minder pijnlijk worden door eerst wat water over de letsels te gieten of in een warm bad te gaan zitten.

Het gebruik van alcohol, tandpasta of andere huismiddeltjes op de letsels heeft geen bewezen effect en kan de huid extra irriteren. Deze middelen drogen de huid uit maar bestrijden het virus niet. Ze kunnen zelfs het genezingsproces vertragen door extra schade aan te richten.

Antibiotica hebben geen effect op herpes omdat het een virale infectie is. Ze werken alleen tegen bacteriën en zijn dus zinloos bij ongecompliceerde herpes. Ze worden alleen voorgeschreven als er een secundaire bacteriële infectie ontstaat, wat herkenbaar is aan toenemende roodheid, warmte en ettering.

Het constant bedekken van de letsels met pleisters is niet nodig. De letsels genezen beter wanneer ze aan de lucht kunnen komen. Bedekken kan wel handig zijn om contact met anderen te vermijden of om esthetische redenen, maar gebruik dan ademende pleisters die je regelmatig vervangt.

Vaccinatie tegen herpes simplex bestaat niet voor algemeen gebruik. Er wordt wel onderzoek gedaan naar vaccins, maar deze zijn nog niet beschikbaar. Preventieve antivirale medicatie is op dit moment de enige manier om het aantal opstoten te verminderen.

Het stoppen met antivirale behandeling zodra de symptomen verdwijnen is niet verstandig. Zelfs als de blaasjes al beginnen te genezen, moet je de volledige kuur afmaken. Dit is meestal vijf dagen voor lokale behandeling. Een te korte behandeling kan ervoor zorgen dat het virus opnieuw actief wordt en de opstoot terugkeert.

Het uitknijpen van blaasjes versnelt het genezingsproces niet. Het verhoogt juist het risico op verspreiding van het virus naar andere delen van je lichaam en kan leiden tot littekens. Laat de blaasjes intact en laat ze op natuurlijke wijze openbarsten en genezen.

Is herpes simplex te genezen?

Nee, herpes simplex is niet te genezen. Eenmaal besmet blijft het virus levenslang in je lichaam aanwezig. Het nestelt zich in de zenuwknopen waar het sluimerend blijft. Behandeling kan wel de symptomen verlichten, opstoten verkorten en de frequentie van terugkeer verminderen. De meeste dragers hebben echter nooit of zelden last van opstoten.

Hoe besmettelijk is herpes?

Herpes is het meest besmettelijk tijdens een actieve opstoot wanneer blaasjes aanwezig zijn. Het virus verspreidt zich via direct contact met de letsels of het vocht uit de blaasjes. Ook zonder zichtbare symptomen kun je het virus overdragen, hoewel de kans dan veel kleiner is. Condoomgebruik vermindert het risico bij genitale herpes maar biedt geen volledige bescherming omdat het virus zich via huidcontact kan verspreiden.

Hoe vaak komen opstoten terug?

Dit varieert sterk per persoon. Sommige mensen hebben na de eerste infectie nooit meer een opstoot. Anderen ervaren meerdere keren per jaar een terugkeer. Gemiddeld nemen de opstoten af in frequentie en ernst naarmate de jaren vorderen. Stress, ziekte, zonlicht en bij vrouwen de menstruatie kunnen opstoten uitlokken.

Kan herpes gevaarlijk zijn?

Voor de meeste mensen is herpes een vervelende maar onschuldige aandoening. Bij mensen met een ernstig verzwakt immuunsysteem kunnen ernstigere complicaties optreden met uitgebreide letsels die moeilijk genezen. Herpes bij pasgeborenen kan gevaarlijk zijn en schade aan organen veroorzaken. Ook infecties nabij de ogen vereisen dringende aandacht omdat het virus het oog kan beschadigen en blindheid kan veroorzaken. Bij twijfel zoek je altijd medisch advies.

Wanneer moet ik naar de dokter?

Ga naar je arts bij de eerste keer dat je vermoedelijke herpesletsels ziet, om de diagnose te bevestigen. Ook bij ernstige of uitgebreide letsels, infecties nabij de ogen, frequent terugkerende opstoten of als je een verzwakt immuunsysteem hebt is medisch advies belangrijk. Zwangere vrouwen met herpes moeten dit melden bij hun verloskundige of gynaecoloog om transmissie naar de baby tijdens de bevalling te voorkomen.

Kan ik herpes voorkomen?

Volledige preventie is moeilijk omdat veel mensen drager zijn zonder het te weten. Vermijd kussen of intiem contact met iemand die actieve koortsblaasjes heeft. Bij genitale herpes vermindert condoomgebruik het risico maar biedt geen volledige bescherming. Als je zelf drager bent, vermijd dan contact tijdens opstoten. Bescherm je lippen tegen intense zon met lippenbalsem met hoge SPF om opstoten te voorkomen. Was je handen regelmatig en raak de letsels zo min mogelijk aan.

1. Skindr dermatologen
2. Gezondheid en Wetenschap: Herpes simplex infectie van de huid
3. Ebpnet: Evidence-based richtlijnen voor de huisarts
4. RIVM: Richtlijnen herpes simplex virusinfecties
5. NHG: Behandelrichtlijn koortslip