Moedervlekken: symptomen, oorzaken & behandeling

Moedervlekken, in medische termen naevi genoemd, zijn goedaardige huidletsels die ontstaan wanneer pigmentcellen, ook wel melanocyten genoemd, zich ophopen op een bepaalde plek in de huid. Deze melanocyten produceren het bruine pigment melanine, wat verantwoordelijk is voor de kleur van je huid, haar en ogen. Wanneer deze cellen in clusters gaan groeien in plaats van gelijkmatig verspreid te blijven, ontstaat een moedervlek.

Het is een misverstand dat moedervlekken allemaal aangeboren zijn, ondanks de naam. Sommige moedervlekken zijn inderdaad aanwezig vanaf de geboorte, maar de meeste ontwikkelen zich gedurende de kindertijd en adolescentie. Het is ongebruikelijk dat er na de leeftijd van 40 jaar nog nieuwe moedervlekken ontstaan. Als er op latere leeftijd toch nieuwe bruine vlekken verschijnen, is het belangrijk om deze te laten controleren.

Het gemiddelde aantal moedervlekken varieert sterk tussen individuen. De meeste mensen hebben ergens tussen de 20 en 30 moedervlekken, maar sommige mensen hebben er veel meer, soms wel honderden. Het aantal wordt beïnvloed door erfelijke factoren en door blootstelling aan zonlicht tijdens je leven. Mensen met een lichte huid hebben over het algemeen meer moedervlekken dan mensen met een donkere huid.

Het is belangrijk om moedervlekken te onderscheiden van andere bruine vlekken op de huid. Sproeten zijn geen moedervlekken maar ophopingen van pigment zonder pigmentcellen. Ouderdomswratten, ook wel seborroïsche keratosen genoemd, lijken soms op moedervlekken maar zijn verdikkingen van de buitenste huidlaag. Deze zijn volkomen goedaardig maar kunnen cosmetisch storend zijn.

Moedervlekken zijn dynamische structuren die in de loop van je leven veranderen. Het is normaal dat moedervlekken geleidelijk groeien, van kleur veranderen of zelfs verdwijnen. Deze veranderingen gebeuren meestal zeer langzaam, over jaren. Snelle veranderingen daarentegen zijn verdacht en vereisen medische beoordeling. Het kennen van je eigen moedervlekken en het regelmatig controleren ervan is de beste manier om afwijkende veranderingen op te merken.

Het ontstaan van moedervlekken wordt bepaald door een samenspel van erfelijke factoren en omgevingsinvloeden, met name blootstelling aan zonlicht. Erfelijke aanleg speelt een belangrijke rol. Als je ouders veel moedervlekken hebben, is de kans groot dat jij dat ook hebt. Ook de neiging om atypische of dysplastische moedervlekken te ontwikkelen, die een iets hoger risico op huidkanker geven, is erfelijk bepaald. Deze genetische component verklaart waarom sommige mensen honderden moedervlekken hebben terwijl anderen er slechts een handvol hebben.

Zonblootstelling is de belangrijkste omgevingsfactor bij het ontstaan van moedervlekken. Vooral herhaalde, intense zonblootstelling tijdens de kindertijd en adolescentie draagt bij aan de ontwikkeling van nieuwe moedervlekken. UV-straling stimuleert melanocyten om te delen en kan clusters van deze cellen vormen. Dit verklaart waarom mensen die veel in de zon zijn geweest, meer moedervlekken hebben en waarom ze vaker voorkomen op lichaamsdelen die regelmatig aan de zon worden blootgesteld.

Het mechanisme achter de vorming begint op cellulair niveau. Normaal gesproken zijn melanocyten gelijkmatig verspreid in de basale laag van de opperhuid. Bij de ontwikkeling van een moedervlek beginnen deze cellen zich te vermenigvuldigen en samen te klonteren. Aanvankelijk blijven ze in de opperhuid, wat een platte moedervlek oplevert. Later kunnen de cellen naar diepere lagen migreren, wat resulteert in een verheven moedervlek.

Hormonale veranderingen tijdens puberteit en zwangerschap kunnen bestaande moedervlekken donkerder maken of laten groeien. Dit is meestal een normaal, goedaardig proces. Toch is het verstandig om dergelijke veranderingen te laten controleren, vooral als ze snel gaan of andere verdachte kenmerken vertonen.

De transformatie van een goedaardige moedervlek naar kwaadaardig melanoom is een complex proces dat wordt aangestuurd door DNA-schade in de melanocyten. UV-straling is de belangrijkste oorzaak van deze DNA-schade. Bij de meeste mensen worden beschadigde cellen hersteld of vernietigd door het immuunsysteem. Bij sommige mensen accumuleren deze schades echter en kunnen cellen ontsporen en kankerachtig worden. Dit proces kan jaren tot decennia duren.

Het risico op kwaadaardige transformatie is niet gelijk voor alle moedervlekken. Dysplastische naevi, atypische moedervlekken met onregelmatige vorm en kleur, hebben een iets hoger risico. Ook aangeboren moedervlekken, vooral grote, hebben een verhoogd risico. Het aantal moedervlekken speelt eveneens een rol: mensen met meer dan 50 moedervlekken hebben een verhoogd risico op melanoom.

Moedervlekken vertonen een grote variatie in uiterlijk, maar goedaardige moedervlekken hebben bepaalde gemeenschappelijke kenmerken die ze onderscheiden van verdachte letsels.

De vorm van goedaardige moedervlekken is typisch symmetrisch. Als je een denkbeeldige lijn door het midden trekt, zijn beide helften min of meer identiek. Ze kunnen rond, ovaal of regelmatig van vorm zijn. De randen zijn scherp begrensd en duidelijk afgetekend tegen de omringende normale huid, zonder uitlopers of onregelmatige begrenzingen.

De grootte varieert, maar de meeste zijn relatief klein. Typische goedaardige moedervlekken zijn tussen de 2 en 6 millimeter in diameter, kleiner dan het vlakgum aan het uiteinde van een potlood. Moedervlekken die groter zijn dan 6 millimeter verdienen extra aandacht. Zeer grote aangeboren moedervlekken kunnen meerdere centimeters groot zijn en vereisen regelmatige controle.

De kleur van goedaardige moedervlekken is uniform over het hele letsel. Ze kunnen variëren van huidkleurig tot donkerbruin of bijna zwart, maar de kleur is gelijkmatig verdeeld. Er zijn geen zones met verschillende kleurtinten binnen dezelfde moedervlek. Sommige moedervlekken verbleken geleidelijk met de jaren, wat een normaal proces is.

Het oppervlak kan glad en vlak zijn, of verheven en knobbelig. Sommige moedervlekken zijn volkomen plat met de omringende huid, terwijl andere uitsteken als kleine knobbeltjes. Uit verheven moedervlekken kunnen dikke, donkere haren groeien, wat volkomen normaal is. Deze haren kunnen worden geëpileerd of geknipt zonder problemen. Het oppervlak is glad en intact zonder kraters, korsten of bloedingen.

Verdachte kenmerken die kunnen wijzen op kwaadaardige verandering zijn gemakkelijk te onthouden met de ABCDE-regel: Asymmetrie waarbij de twee helften niet op elkaar lijken, Begrenzing waarbij de randen vaag of onregelmatig zijn, Colour waarbij er meerdere kleuren aanwezig zijn, Diameter groter dan 6 millimeter, en Evolutie waarbij de moedervlek verandert in grootte, vorm, kleur of dikte.

Aanvullende waarschuwingssignalen zijn een moedervlek die begint te jeuken, pijn doet, bloedt of een korst ontwikkelt. Ook een moedervlek die significant afwijkt van je andere moedervlekken, het zogenaamde lelijke eendje, verdient aandacht.

Moedervlekken kunnen in principe overal op het lichaam voorkomen, maar komen het meest frequent voor op lichaamsdelen die regelmatig aan de zon worden blootgesteld. Het gezicht, de nek, de schouders, de armen en de rug dragen vaak een aanzienlijk aantal moedervlekken. De bovenkant van de voeten en het decolleté zijn ook typische locaties door herhaalde zonblootstelling.

Op de romp kunnen moedervlekken overal voorkomen. Bij mensen met veel moedervlekken zijn ze vaak min of meer gelijkmatig verdeeld. Op de ledematen varieert de verdeling, waarbij de buitenzijden van de armen die meer zon vangen vaak meer moedervlekken hebben dan de binnenzijden.

Op minder blootgestelde gebieden zoals handpalmen, voetzolen en de hoofdhuid onder het haar komen ook moedervlekken voor, zij het minder frequent. Deze moedervlekken vereisen extra aandacht omdat melanomen op deze locaties agressiever kunnen zijn. Ook op intieme lichaamsdelen kunnen moedervlekken voorkomen. Deze gebieden worden zelden onderzocht maar verdienen wel aandacht bij zelfcontrole.

De behandeling van moedervlekken hangt af van meerdere factoren, waaronder het uiterlijk, de locatie, veranderingen in de tijd en je persoonlijke wensen. Niet alle moedervlekken vereisen behandeling.

Observatie is de aanpak voor de overgrote meerderheid van moedervlekken. Goedaardige moedervlekken die geen verdachte kenmerken vertonen hoeven niet te worden verwijderd. Regelmatige zelfcontrole, ongeveer eens per drie maanden, is voldoende. Bij twijfel of als er veranderingen optreden, laat je de moedervlek controleren door je huisarts of dermatoloog. Fotograferen van je moedervlekken kan helpen om subtiele veranderingen in de tijd op te merken.

Moedervlekken kunnen voor cosmetische redenen of bij regelmatige irritatie door kleding of sieraden worden verwijderd. Deze beslissing wordt genomen in overleg met je arts, waarbij de voor- en nadelen van verwijdering worden afgewogen.

Bij verdachte moedervlekken die voldoen aan de ABCDE-criteria of andere waarschuwingssignalen vertonen, is diagnostisch onderzoek noodzakelijk. Je arts zal een huidbiopsie uitvoeren, waarbij een stukje weefsel wordt weggenomen voor microscopisch onderzoek in het laboratorium. Soms wordt de hele moedervlek direct verwijderd als voorzorgsmaatregel. De patholoog bepaalt of er sprake is van een goedaardige moedervlek, een atypische moedervlek of een kwaadaardig melanoom.

De methode van verwijdering hangt af van verschillende factoren. Voor oppervlakkige, duidelijk goedaardige moedervlekken kan shaving worden toegepast, waarbij de moedervlek met een mesje wordt weggeschaven tot het niveau van de omringende huid. Deze methode is snel en eenvoudig, maar er is een kleine kans dat de moedervlek gedeeltelijk teruggroeit.

Excisie is de methode van keuze voor moedervlekken die dieper in de huid groeien of bij verdenking op kwaadaardigheid. De arts snijdt de volledige moedervlek weg inclusief een randje gezonde huid eromheen. Dit zorgt ervoor dat alle cellen worden verwijderd en vermindert het risico op terugkeer. De wond wordt gesloten met hechtingen. Deze methode geeft wel een litteken, waarvan de grootte afhangt van de grootte van de moedervlek en de locatie.

Bij bevestigd melanoom is ruime excisie noodzakelijk, waarbij een grotere marge van gezonde huid rondom wordt weggenomen. De omvang van deze marge hangt af van de dikte van het melanoom. Bij meer geavanceerd melanoom kan ook onderzoek naar uitzaaiingen en aanvullende behandeling zoals immuuntherapie nodig zijn.

Na verwijdering is nazorg belangrijk. Houd de wond schoon en droog volgens de instructies van je arts. Hechtingen worden meestal na 7 tot 14 dagen verwijderd, afhankelijk van de locatie. Het litteken is aanvankelijk rood en verheven maar verbleekt en vlakt in de loop van maanden tot jaren af. Bescherm het litteken tegen zonlicht om pigmentatie te voorkomen.

Follow-up na verwijdering van atypische of kwaadaardige moedervlekken is essentieel. Je arts zal een schema opstellen voor regelmatige huidcontroles. Bij melanoom zijn intensievere controles nodig, aanvankelijk elke 3 tot 6 maanden, later jaarlijks levenslang.

Er zijn verschillende misverstanden en ineffectieve of gevaarlijke benaderingen rondom moedervlekken die je moet vermijden.

Zelfverwijdering van moedervlekken is gevaarlijk en sterk afgeraden. Sommige mensen proberen moedervlekken weg te snijden, te vriezen of weg te branden met chemicaliën. Dit kan leiden tot ernstige infecties, littekens en kan een kwaadaardige moedervlek maskeren zonder deze te verwijderen. Als een moedervlek gestoord wordt maar niet volledig verwijderd, kan dit potentieel de kwaadaardigheid versnellen. Laat moedervlekken alleen door een arts verwijderen.

Over-the-counter crèmes en zalven die beweren moedervlekken te verbleken of te verwijderen zijn ineffectief voor het verwijderen van echte moedervlekken. Deze producten kunnen mogelijk het pigment aan het oppervlak verbleken, maar verwijderen de melanocyten diep in de huid niet. Ze kunnen gevaarlijk zijn bij kwaadaardige moedervlekken omdat ze het probleem cosmetisch verhullen zonder het op te lossen.

Natuurlijke remedies zoals appelazijn, knoflook of jodium die online worden aangeprezen, zijn niet effectief en kunnen schadelijk zijn. Deze middelen kunnen chemische brandwonden veroorzaken, littekenvorming en pijn. Vertrouw op medisch bewezen methoden onder professionele begeleiding.

Het negeren van veranderende moedervlekken in de hoop dat het vanzelf overgaat of omdat je bang bent voor de uitslag, is een gevaarlijke strategie. Vroege detectie van melanoom is cruciaal voor een goede prognose. Melanoom in een vroeg stadium is vrijwel altijd geneesbaar met eenvoudige chirurgische verwijdering. Uitgesteld melanoom daarentegen kan uitzaaien en levensbedreigend worden.

Zonnebankbezoek om moedervlekken te laten vervagen of om de huid te "harden" tegen de zon is een gevaarlijk misverstand. Zonnebanken verhogen juist het risico op huidkanker en versnellen huidveroudering. Ze bieden geen bescherming tegen natuurlijk zonlicht. Vermijd zonnebanken en bescherm je huid tegen UV-straling met kleding, schaduw en zonnebrandcrème.

‍Kan een moedervlek kwaadaardig worden?

Ja, hoewel dit gelukkig zelden gebeurt, kan een goedaardige moedervlek in de loop van de tijd kwaadaardig worden en veranderen in een melanoom. Dit proces wordt veroorzaakt door ophoping van DNA-schade in de pigmentcellen, meestal door UV-straling. De meeste melanomen ontstaan echter niet uit bestaande moedervlekken maar ontwikkelen zich nieuw op normale huid. Dit onderstreept het belang van regelmatig je hele huid controleren, niet alleen bestaande moedervlekken.

Hoe vaak moet ik mijn moedervlekken controleren?

Voor de meeste mensen zonder verhoogd risico is zelfcontrole eens per drie maanden voldoende. Controleer je hele lichaam systematisch in een goed verlichte ruimte met een grote spiegel en een handspiegel voor moeilijk bereikbare plekken. Let op nieuwe vlekken en veranderingen in bestaande moedervlekken. Mensen met veel moedervlekken, atypische moedervlekken of een geschiedenis van melanoom moeten vaker professionele controles ondergaan, meestal eens per jaar of vaker volgens advies van de dermatoloog.

Zijn moedervlekken erfelijk?

Het hebben van veel moedervlekken heeft zeker een erfelijke component. Als je ouders veel moedervlekken hebben, is de kans groot dat jij dat ook hebt. Ook de neiging om atypische moedervlekken te ontwikkelen is erfelijk. Dit betekent niet dat alle moedervlekken direct worden doorgegeven, maar wel dat de aanleg om ze te ontwikkelen erfelijk is. Ook het risico op melanoom is deels erfelijk, vooral in families met meerdere gevallen van huidkanker.

Kan ik moedervlekken laten verwijderen voor de zekerheid?

Je kunt cosmetisch storende moedervlekken laten verwijderen, maar het preventief verwijderen van alle moedervlekken is niet zinvol of haalbaar. De meeste melanomen ontstaan niet uit bestaande moedervlekken maar op nieuwe plekken. Bovendien heeft de gemiddelde persoon tientallen moedervlekken, wat het verwijderen van allemaal onpraktisch maakt. Gerichte verwijdering van verdachte of atypische moedervlekken kan wel zinvol zijn na beoordeling door een specialist.

Moet ik mijn kinderen extra beschermen tegen de zon?

Absoluut. Zonblootstelling tijdens de kindertijd is een belangrijke risicofactor voor het ontwikkelen van melanoom later in het leven. Vooral zonnebrand op kinderleeftijd verhoogt het risico aanzienlijk. Bescherm kinderen met kleding, hoeden, schaduw tijdens het middaguur en zonnebrandcrème met hoge factor. Leer kinderen vroeg het belang van zonbescherming. Dit is een van de meest effectieve manieren om huidkanker te voorkomen.

Betekent een veranderende moedervlek altijd kanker?

Nee, niet alle veranderingen in moedervlekken duiden op kanker. Geleidelijke, trage veranderingen over jaren zijn vaak normaal, vooral tijdens puberteit, zwangerschap of bij veroudering. Moedervlekken kunnen langzaam groter worden, van kleur veranderen of zelfs verdwijnen. Snelle veranderingen over weken tot maanden, of veranderingen die voldoen aan de ABCDE-criteria, zijn echter verdacht en moeten altijd door een arts worden beoordeeld. Bij twijfel is het altijd verstandig om controle te laten uitvoeren.

1. Skindr dermatologen
2. Gezondheidenwetenschap.be - Moedervlekken
3. EBPnet.be - Evidence-based richtlijnen
4. NHG-standaard Verdachte huidafwijkingen
5. Thuisarts.nl - Moedervlekken
6. Huidkanker.be - Informatieplatform huidkanker
7. DynaMed - Melanoma diagnostiek en behandeling