Windpokken: symptomen, oorzaken & behandeling

Windpokken is een infectieziekte die wordt veroorzaakt door het varicella-zostervirus, een lid van de herpesvirussen familie. Dit virus is bijzonder besmettelijk en verspreidt zich razendsnel, vooral in de wintermaanden en vroege lente. Bijna iedereen krijgt als kind te maken met windpokken, wat het tot een typische kinderziekte maakt die de meeste mensen slechts één keer in hun leven doormaken.

De ziekte manifesteert zich voornamelijk op je huid in de vorm van kleine, jeukende blaasjes die geleidelijk over je hele lichaam verschijnen. Wat windpokken bijzonder maakt, is dat je op hetzelfde moment verschillende stadia kunt zien: nieuwe rode bultjes naast verse blaasjes en opgedroogde korstjes. Deze mix van letsels in verschillende ontwikkelingsfasen is kenmerkend voor de aandoening.

Het varicella-zostervirus heeft een opmerkelijke eigenschap: na een windpokkeninfectie verdwijnt het virus niet volledig uit je lichaam. Het trekt zich terug in zenuwcellen waar het jarenlang sluimerend aanwezig kan blijven. Later in het leven, vaak bij een verzwakte afweer of toenemende leeftijd, kan dit virus opnieuw actief worden en zona veroorzaken, een aandoening die je misschien kent als gordelroos.

Voor de meeste gezonde kinderen verloopt windpokken zonder grote problemen en geneest het binnen anderhalve week volledig. De ziekte leidt tot levenslange bescherming tegen een nieuwe windpokkeninfectie. Deze natuurlijke immuniteit is zeer effectief, hoewel het virus dus wel in staat is om later in een andere vorm terug te keren.

De verspreiding van het varicella-zostervirus gebeurt op twee hoofdmanieren. Ten eerste via kleine druppeltjes die in de lucht zweven wanneer een besmet persoon hoest, niest of praat. Deze airborne transmissie maakt het virus zo besmettelijk dat je zelfs besmet kunt raken zonder direct contact met de zieke persoon. Een korte ontmoeting in een gesloten ruimte kan al voldoende zijn.

Ten tweede kan het virus worden overgedragen door direct contact met het vocht in de huidblaasjes. Dit vloeistof bevat grote hoeveelheden virusdeeltjes. Aanraken van de blaasjes of contact met voorwerpen die besmet zijn met dit vocht kan leiden tot besmetting. Dit verklaart waarom het zo belangrijk is dat kinderen met windpokken thuis blijven.

De timing van besmettelijkheid is cruciaal om te begrijpen. Je bent al besmettelijk voordat je überhaupt weet dat je ziek bent, namelijk één tot twee dagen voordat de eerste blaasjes verschijnen. Deze vroege besmettelijkheid maakt het moeilijk om verspreiding te voorkomen. Je blijft besmettelijk totdat alle blaasjes zijn opgedroogd en een korstje hebben gevormd, wat minimaal vijf dagen na het verschijnen van de eerste uitslag duurt.

Na besmetting duurt het gemiddeld twee tot drie weken voordat je ziek wordt. Deze incubatieperiode kan variëren van tien tot eenentwintig dagen. Gedurende deze periode vermenigvuldigt het virus zich in je lichaam zonder dat je iets merkt. Je voelt je nog gezond en gaat gewoon je gang, terwijl het virus zich stilletjes voorbereidt op zijn aanval.

Bepaalde factoren verhogen het risico op ernstige complicaties. Een verzwakte afweer door ziekte of medicatie maakt je extra kwetsbaar. Zwangere vrouwen die nog nooit windpokken hebben gehad, lopen risico op complicaties voor zichzelf en hun ongeboren kind. Pasgeboren baby's hebben nog geen eigen afweer opgebouwd en zijn daarom bijzonder kwetsbaar. Ook volwassenen die de ziekte niet als kind hebben doorgemaakt, kunnen ernstiger ziek worden dan kinderen.

‍

De symptomen van windpokken ontwikkelen zich in een karakteristiek patroon dat de ziekte meestal gemakkelijk herkenbaar maakt. Het begint vaak met algemene klachten: je voelt je moe en futloos. Kinderen kunnen prikkelbaar worden en minder zin hebben om te eten. Binnen een dag volgt dan de typische huiduitslag die de diagnose bevestigt.

Je huid wordt eerst rood op verschillende plekken, alsof er kleine insectenbeten verschijnen. Deze rode vlekjes voelen warm aan en kunnen licht verheven zijn. Binnen enkele uren transformeren deze bultjes tot heldere blaasjes gevuld met vloeistof. Deze blaasjes zijn meestal klein, ongeveer de grootte van een speldenknop, en zitten gespannen op de onderliggende huid.

De jeuk die gepaard gaat met windpokken kan intens zijn en vormt voor veel kinderen het meest hinderlijke aspect van de ziekte. Deze jeuk komt in golven en wordt vaak erger in de avond of nacht. Het verlangen om te krabben is bijna onweerstaanbaar, maar krabben vergroot het risico op littekens en bacteriële infecties.

Koorts treedt vaak op in het begin van de ziekte. De temperatuur kan oplopen tot 38 of 39 graden, soms zelfs hoger. Deze koorts duurt meestal enkele dagen en zakt vaak al voor alle blaasjes zijn verschenen. Sommige kinderen hebben nauwelijks koorts, terwijl anderen behoorlijk ziek zijn.

De blaasjes volgen een voorspelbaar verloop. Na ongeveer een dag barsten ze open en lopen leeg. Daarna begint het opdroogproces waarbij zich korstjes vormen. Deze korstjes vallen na ongeveer een week vanzelf af. Wat windpokken uniek maakt, is dat je tegelijkertijd blaasjes in verschillende stadia ziet: verse, opengebarsten en opgedroogde exemplaren naast elkaar.

De uitslag begint meestal op de romp en verspreidt zich dan naar het gezicht, armen en benen. Je kunt letterlijk honderden blaasjes krijgen, hoewel het aantal sterk varieert per persoon. Sommige kinderen hebben slechts enkele tientallen blaasjes, terwijl anderen er overdekt mee zijn. Ook in de mond kunnen pijnlijke blaasjes ontstaan, wat eten en drinken onaangenaam maakt.

De verspreiding van windpokkenblaasjes over het lichaam volgt een typerend patroon, hoewel er individuele variaties zijn. De romp vormt vrijwel altijd het epicentrum van de uitslag. Op je buik, rug en borst zie je meestal de hoogste concentratie blaasjes. Dit centrale deel van je lichaam wordt als eerste aangetast en vertoont vaak de meeste letsels.

Je gezicht is een ander belangrijk doelwit voor het virus. Blaasjes op je voorhoofd, wangen en rond je neus zijn zeer gebruikelijk. Deze zichtbare letsels kunnen sociaal belastend zijn, vooral voor oudere kinderen die zich bewust zijn van hun uiterlijk. Gelukkig genezen ook deze blaasjes meestal zonder permanente littekens, tenzij er gekrabd wordt.

De armen en benen worden eveneens aangetast, zij het vaak in mindere mate dan de romp. De buitenkant van de ledematen vertoont meestal meer blaasjes dan de binnenkant. Ook handen en voeten kunnen aangedaan zijn, inclusief de handpalmen en voetzolen, hoewel dit minder vaak voorkomt.

De behaarde hoofdhuid is een locatie die vaak wordt vergeten maar wel regelmatig betrokken is. Blaasjes tussen het haar kunnen extra jeuk veroorzaken en zijn moeilijker te verzorgen. Na genezing kunnen deze plekken tijdelijk kaal zijn, maar het haar groeit gewoon weer aan.

Bijzonder vervelend zijn de blaasjes die zich ontwikkelen op slijmvliezen. In de mond kunnen ze voorkomen op de binnenkant van de wangen, het gehemelte en de tong. Deze mondletsels zijn pijnlijk en maken eten en drinken onaangenaam. Ook in de genitale regio kunnen blaasjes ontstaan, wat plassen oncomfortabel maakt.

Opvallend is dat sommige lichaamsdelen relatief gespaard blijven. De handpalmen en voetzolen hebben vaak opvallend weinig blaasjes vergeleken met de rest van het lichaam. Dit heeft te maken met de dikkere huidstructuur op deze plaatsen, die het virus minder gemakkelijk kan binnendringen.

De behandeling van windpokken richt zich voornamelijk op het verlichten van symptomen en het voorkomen van complicaties. Voor gezonde kinderen is vaak geen specifieke medische behandeling nodig, omdat het lichaam het virus zelf overwint. De focus ligt op comfort en het beperken van ongemak tijdens het genezingsproces.

Koortsverlaging vormt een belangrijk onderdeel van de symptomatische behandeling. Pijnstillers op basis van paracetamol zijn de eerste keuze om koorts te verlagen en algemeen onwel zijn te verminderen. Deze middelen zijn veilig voor kinderen en effectief in het beheersen van koorts. Het is belangrijk om bepaalde andere pijnstillers te vermijden, omdat ze het risico op huidcomplicaties kunnen verhogen.

Het beheersen van jeuk is essentieel om krabben te voorkomen. Antihistaminica in de vorm van tabletten of druppels kunnen de jeuk aanzienlijk verminderen. Deze middelen maken sommige kinderen wat slaperig, wat eigenlijk gunstig kan zijn omdat het rust bevordert. Voor lokale verlichting kunnen afkoelende lotions of crèmes worden gebruikt die een kalmerend effect hebben op de geïrriteerde huid.

Baden speelt een belangrijke rol in de verzorging. Lauwwarme baden met eventueel toevoegingen die de jeuk verzachten, bieden tijdelijke verlichting. Het is belangrijk om de huid daarna voorzichtig droog te deppen in plaats van te wrijven. Te frequent of te lang baden kan echter de huid extra uitdrogen en de jeuk verergeren, dus matigheid is belangrijk.

Voor de kleine groep patiënten met een verhoogd risico op complicaties bestaat er antivirale medicatie. Deze behandeling is alleen effectief wanneer ze binnen 24 uur na het verschijnen van de eerste blaasjes wordt gestart. Het remt de vermenigvuldiging van het virus en kan de ziekte aanzienlijk verzachten. Deze medicatie wordt standaard gegeven aan mensen met een verzwakte afweer, zwangere vrouwen en kinderen boven de twaalf jaar met bepaalde risicofactoren.

Wanneer zich een bacteriële infectie bovenop de windpokken ontwikkelt, is behandeling met antibiotica noodzakelijk. Tekenen hiervan zijn toenemende roodheid rond de blaasjes, ettervorming, hernieuwde koorts na een periode van verbetering, of toenemende pijn. Deze secundaire infecties kunnen ernstig zijn en vereisen vaak snelle medische aandacht.

Voor mensen die in nauw contact zijn geweest met windpokken maar zelf een verhoogd risico lopen, bestaan preventieve maatregelen. Vaccinatie binnen drie dagen na blootstelling kan de ziekte voorkomen of aanzienlijk verzachten. Mensen met een sterk verzwakte afweer kunnen antilichamen toegediend krijgen die directe bescherming bieden.

Er bestaan verschillende misvattingen over de behandeling van windpokken die je beter kunt vermijden. Het gebruik van bepaalde ontstekingsremmende pijnstillers is niet aan te raden, ondanks dat ze effectief lijken voor koorts en pijn. Deze middelen kunnen het risico op ernstige huidinfecties verhogen en andere complicaties veroorzaken. Paracetamol blijft de veiligste keuze.

Het idee dat je windpokken moet "uitzieken" zonder enige symptoomverlichting is achterhaald en onnodig. Er is geen reden om een kind onnodig te laten lijden aan koorts en jeuk wanneer veilige middelen beschikbaar zijn om deze klachten te verlichten. Comfort bevordert herstel en voorkomt complicaties door krabben.

Thuisremedies zoals het aanbrengen van tandpasta, azijn of andere huishoudelijke producten op de blaasjes zijn niet effectief en kunnen zelfs schadelijk zijn. Deze stoffen irriteren de al ontstoken huid extra en kunnen de genezing vertragen. Medisch goedgekeurde crèmes en lotions zijn een veel betere keuze.

Het opzettelijk blootstellen van kinderen aan windpokken om immuniteit op te bouwen, de zogenaamde "waterpokkenfeestjes", is geen verstandige praktijk. Hoewel het klopt dat windpokken op jonge leeftijd meestal milder verloopt, blijft er altijd een risico op complicaties. Met de beschikbaarheid van veilige vaccinaties is deze riskante aanpak niet meer nodig.

Ook het idee dat je met windpokken gewoon naar school of opvang kunt als de koorts weg is, klopt niet. Je bent besmettelijk zolang er nog niet alle blaasjes zijn opgedroogd. Vroegtijdige terugkeer naar gemeenschapssettings verspreidt de ziekte onnodig en brengt kwetsbare mensen in gevaar.

Hoe lang moet mijn kind thuisblijven?

Je kind kan terug naar school of de opvang wanneer alle blaasjes zijn opgedroogd en korstjes hebben gevormd. Dit duurt minimaal zes dagen na het verschijnen van de eerste blaasjes, maar kan langer zijn. Zolang er nog verse blaasjes zijn, is je kind besmettelijk en moet het thuisblijven.

Kunnen volwassenen windpokken krijgen?

Ja, volwassenen die de ziekte niet als kind hebben doorgemaakt, kunnen windpokken krijgen. Bij volwassenen verloopt de ziekte vaak ernstiger dan bij kinderen, met meer blaasjes, hogere koorts en een groter risico op complicaties zoals longontsteking. Daarom is vaccinatie voor niet-immune volwassenen zeker een overweging waard.

Blijven er littekens over?

Bij de meeste kinderen genezen de blaasjes zonder blijvende littekens, mits er niet wordt gekrabd. Krabben beschadigt de diepere huidlagen en kan permanente putjes achterlaten. Dit is de belangrijkste reden om de jeuk goed te behandelen en de nagels kort te knippen.

Kan mijn kind twee keer windpokken krijgen?

Dit is uiterst zeldzaam. De immuniteit na een doorgemaakte windpokkeninfectie is vrijwel altijd levenslang. In zeer uitzonderlijke gevallen, bijvoorbeeld bij mensen met een ernstig verzwakte afweer, kan een tweede infectie voorkomen, maar dit is echt hoogst ongebruikelijk.

Wat is het verschil tussen windpokken en zona?

Beide aandoeningen worden veroorzaakt door hetzelfde virus. Windpokken is de eerste infectie, meestal op kinderleeftijd. Zona ontstaat wanneer het sluimerende virus later in het leven opnieuw actief wordt. Zona geeft een pijnlijke uitslag die beperkt blijft tot één lichaamsdeel en volgt het verloop van een zenuw.

Is vaccinatie tegen windpokken verstandig?

Hoewel het windpokkenvaccin niet standaard wordt gegeven in het basisvaccinatieprogramma, kan het op verzoek wel worden toegediend aan kinderen vanaf twaalf maanden. Het is vooral belangrijk voor mensen met een verhoogd risico op complicaties en voor niet-immune volwassenen die in contact komen met kwetsbare groepen.

1. Gezondheid en Wetenschap: Windpokken of waterpokken
   
2. EBPnet: Varicella (waterpokken, windpokken)
   
3. Kind en Gezin: Windpokken
   
4. Thuisarts: Waterpokken