Zona: symptomen, oorzaken & behandeling

Zona is een virale huidinfectie die zich manifesteert als een karakteristieke bandvormige uitslag aan één zijde van je lichaam. De naam "zona" komt van het Latijnse woord voor gordel of band, wat perfect de typische verdeling van de uitslag beschrijft. In het Nederlands wordt de aandoening ook wel gordelroos genoemd vanwege het rode, pijnlijke karakter van de huidletsels.

De aandoening wordt veroorzaakt door het varicellavirus, hetzelfde virus dat waterpokken veroorzaakt. Na een waterpokkenepisode, meestal op kinderleeftijd, verdwijnt het virus niet volledig uit je lichaam. In plaats daarvan trekt het zich terug in de zenuwknopen naast het ruggenmerg, waar het jarenlang of zelfs decennialang in een sluimerende staat kan blijven. Onder bepaalde omstandigheden kan het virus opnieuw actief worden en via de zenuwbanen naar de huid reizen, waar het zona veroorzaakt.

Het is belangrijk te weten dat zona besmettelijk is, maar alleen voor mensen die nog nooit waterpokken hebben gehad. Het vocht in de blaasjes bevat actief virus en kan bij contact waterpokken veroorzaken bij iemand zonder immuniteit. Dit besmettelijke stadium duurt ongeveer één tot twee weken, totdat alle blaasjes opgedroogd zijn en korstjes hebben gevormd. De korstjes zelf zijn niet meer besmettelijk. Voor mensen die al waterpokken hebben gehad of gevaccineerd zijn, vormt contact met iemand met zona geen risico.

Het risico op zona neemt sterk toe met de leeftijd. Hoewel de aandoening op elke leeftijd kan voorkomen, treft het voornamelijk mensen boven de 60 jaar. Dit heeft te maken met de natuurlijke afname van de immuniteit tegen het virus naarmate we ouder worden. Ook mensen met een verzwakt immuunsysteem door ziekte of medicatie hebben een verhoogd risico op het ontwikkelen van zona, en vaak in een ernstiger vorm.

Het ontwikkelen van zona is het directe gevolg van heractivering van het varicellavirus in je lichaam. Om te begrijpen hoe dit gebeurt, is het nuttig om het volledige verhaal van het virus te kennen. Bij je eerste contact met het varicellavirus, meestal in de kindertijd, krijg je waterpokken. Je immuunsysteem bestrijdt deze infectie, maar slaagt er nooit in om het virus volledig uit te roeien. Na het genezen van waterpokken trekt het virus zich strategisch terug naar de dorsale ganglion, de zenuwknopen die zich naast je wervelkolom bevinden.

In deze zenuwknopen blijft het virus jarenlang rustig aanwezig zonder symptomen te veroorzaken. Je immuunsysteem houdt het virus in bedwang, maar kan het niet elimineren. Dit evenwicht kan echter verstoord raken wanneer je afweersysteem verzwakt. Met het ouder worden neemt de cellulaire immuniteit natuurlijk af, wat verklaart waarom zona vooral voorkomt bij ouderen. De meeste mensen die zona ontwikkelen hebben echter geen duidelijk identificeerbare oorzaak voor de heractivering van het virus.

Verschillende factoren kunnen het risico op reactivering verhogen. Stress, zowel fysiek als emotioneel, kan je immuunsysteem tijdelijk verzwakken. Ernstige ziekten, vooral die het immuunsysteem aantasten zoals hiv of kanker, verhogen het risico aanzienlijk. Behandelingen die het immuunsysteem onderdrukken, zoals chemotherapie, hoge doses corticosteroïden of immunosuppressieve medicatie na een orgaantransplantatie, maken je kwetsbaarder voor zona.

Wanneer het virus reactiveert, vermenigvuldigt het zich in de zenuwknoop en reist vervolgens via de zenuwvezels naar het huidgebied dat door die specifieke zenuw wordt verzorgd. Dit verklaart waarom zona zich altijd beperkt tot één kant van het lichaam en een bandvormig patroon volgt dat overeenkomt met het verloop van één of meerdere zenuwen. Het virus veroorzaakt een ontsteking van de aangetaste zenuw, wat de pijn en de huidletsels verklaart.

De anatomische verdeling van je zenuwen bepaalt waar zona kan verschijnen. Thoracale zenuwen, die de borst en buik verzorgen, zijn het vaakst betrokken. Ook cervicale zenuwen in de nek en de gezichtszenuwen kunnen aangetast worden. In zeldzame gevallen kunnen meerdere naburige zenuwen tegelijk betrokken zijn, wat leidt tot een grotere uitbreiding van de uitslag.

De ontwikkeling van zona volgt een karakteristiek patroon dat meestal in verschillende fasen verloopt. Het is belangrijk deze progressie te herkennen omdat vroege behandeling de kans op complicaties kan verkleinen.

De eerste fase, die enkele dagen kan duren voordat er zichtbare huidveranderingen optreden, wordt vaak gekenmerkt door lokale pijn, een branderig of tintelend gevoel, of jeuk in een specifiek huidgebied. Deze sensaties zijn vaak verwarrend omdat er nog niets te zien is op de huid. Sommige mensen beschrijven het als een diep, doordringend ongemak dat moeilijk te lokaliseren is. Tijdens deze prodromale fase kunnen ook algemene klachten optreden zoals vermoeidheid, hoofdpijn en lichte koorts, waardoor je je grieperig voelt.

Na deze vooraankondiging verschijnen de kenmerkende huidletsels. Eerst ontstaan er rode vlekjes in het aangedane gebied, gevolgd door groepjes heldere blaasjes die op de rode ondergrond ontstaan. Deze blaasjes bevatten helder vocht en zijn gevuld met virusdeeltjes. De verdeling van de letsels is zeer karakteristiek omdat ze een bandvormig patroon volgen aan één kant van het lichaam, zonder de middenlijn te overschrijden. Dit eenzijdige, bandvormige aspect is zo typisch dat het de diagnose vaak direct duidelijk maakt.

Gedurende ongeveer een week kunnen er nog nieuwe blaasjes bijkomen, waardoor je tegelijk blaasjes in verschillende stadia van ontwikkeling ziet. De pijn die gepaard gaat met zona kan variëren van mild tot zeer ernstig. Sommige mensen ervaren een constante, brandende pijn, terwijl anderen meer last hebben van een stekende, schietende pijn. De aangedane huid is vaak zeer gevoelig voor aanraking, zelfs het contact met kleding kan oncomfortabel zijn.

Na ongeveer een week beginnen de blaasjes op te drogen. Ze worden troebel en beginnen in te zakken, waarna er korstjes ontstaan. Deze korstvorming markeert het begin van de genezing. De korstjes vallen geleidelijk af over een periode van één tot twee weken. Zodra alle korstjes zijn verdwenen, is de acute fase voorbij. De huid kan nog enige tijd verkleurd blijven, vaak donkerder of juist lichter dan de omringende huid, maar dit verdwijnt meestal geleidelijk.

Helaas eindigt zona voor sommige mensen niet met het verdwijnen van de huidletsels. Postherpetische neuralgie, blijvende zenuwpijn na de infectie, is een gevreesde complicatie. Deze pijn kan maanden tot jaren aanhouden en wordt veroorzaakt door blijvende beschadiging van de zenuw door de virusinfectie. Het risico op deze complicatie neemt toe met de leeftijd en is het hoogst bij mensen boven de 60 jaar.

Zona kan in principe overal op het lichaam voorkomen waar zenuwen naar de huid lopen, maar er zijn duidelijke voorkeurslocaties die samenhangen met de anatomie van je zenuwstelsel.

De meest voorkomende locatie is de romp, waarbij de borst, rug of buik aangetast worden. Deze verdeling volgt het verloop van de intercostale zenuwen die tussen de ribben door lopen. Je ziet dan een horizontale band van huidletsels die begint bij de wervelkolom en naar voren loopt, maar altijd stopt bij de middenlijn van je lichaam. Soms lijkt het alsof er een band om je lichaam zit, wat de naam "gordel"roos goed verklaart.

De hals en nek zijn ook relatief vaak betrokken, waarbij de uitslag kan lopen van achter in de nek naar de zijkant of voorkant. Het aangezicht is een belangrijke locatie vanwege de mogelijke betrokkenheid van het oog. Wanneer zona het gezicht treft, volgt de uitslag vaak de verdeling van de trigeminuszenuw. Dit kan betekenen dat één zijde van het voorhoofd, de wang of de kaak aangetast wordt. Een specifieke tak van deze zenuw loopt naar het oog, en als deze betrokken is, spreek je van zona ophtalmica.

Zona ophtalmica verdient speciale aandacht omdat betrokkenheid van het oog ernstige complicaties kan veroorzaken. Waarschuwingssignalen zijn blaasjes op het puntje of de zijkant van de neus, roodheid van het oog, pijn in het oog, troebel zien of verhoogde lichtgevoeligheid. Deze situatie vereist altijd spoedverwijzing naar een oogarts omdat het risico bestaat op blijvende oogschade, inclusief littekens van het hoornvlies en zelfs gedeeltelijk gezichtsverlies.

De ledematen worden minder vaak getroffen door zona, maar het kan voorkomen. Dan volgt de uitslag het verloop van een specifieke zenuw in een arm of been, resulterend in een langwerpige band van letsels. In zeer zeldzame gevallen kan zona zich voordoen in meer atypische locaties zoals het gehoor, waarbij je last kunt hebben van oorpijn, gehoorverlies en zelfs aangezichtsverlamming.

Bij mensen met een sterk verzwakt immuunsysteem kan zona zich uitbreiden buiten het normale zenuwgebied, een vorm die gedissemineerde zona genoemd wordt. Dit kan wijzen op een ernstig probleem met de afweer en vereist altijd medische aandacht.

De behandeling van zona heeft meerdere doelen: het verkorten van de duur van de acute fase, het verminderen van pijn en ongemak, en vooral het voorkomen van complicaties zoals postherpetische neuralgie. De aanpak verschilt afhankelijk van verschillende factoren, waaronder je leeftijd, de locatie van de zona, de ernst van de symptomen en je algemene gezondheidstoestand.

Voor gezonde mensen jonger dan 60 jaar met zona op de romp volstaat vaak symptomatische behandeling. Het natuurlijke beloop is gunstig en genezing treedt meestal binnen twee weken op zonder interventie. Pijnstilling met paracetamol kan voldoende zijn om het ongemak te verlichten. Ontstekingsremmers worden over het algemeen afgeraden omdat ze mogelijk de genezing kunnen vertragen.

Antivirale medicatie speelt een centrale rol bij specifieke groepen patiënten. Deze medicijnen remmen de vermenigvuldiging van het virus, waardoor de infectie sneller onder controle komt. Ze moeten echter wel zeer vroeg worden gestart, bij voorkeur binnen 72 uur na het verschijnen van de huidletsels, om optimaal effectief te zijn. Antivirale behandeling is sterk aangewezen voor mensen boven de 60 jaar, omdat zij het hoogste risico lopen op postherpetische neuralgie. Door vroege behandeling kan dit risico met ongeveer de helft worden verminderd.

Ook bij zona in het aangezicht, ongeacht de leeftijd, is antivirale behandeling essentieel vanwege het risico op oogbetrokkenheid. Mensen met een verzwakt immuunsysteem, zoals kankerpatiënten, mensen met hiv, orgaantransplantatiepatiënten of mensen die immunosuppressieve medicatie gebruiken, moeten altijd behandeld worden. Bij deze groep kan zona ernstiger verlopen en zich uitbreiden, en soms is behandeling in het ziekenhuis met intraveneuze medicatie noodzakelijk.

Pijnmanagement is een belangrijk aspect van de behandeling. Paracetamol is de eerste keuze voor milde tot matige pijn. Bij hevige pijn kunnen sterkere pijnstillers noodzakelijk zijn. 

Lokale behandeling van de huidletsels is vooral gericht op het voorkomen van bacteriële infectie en het bevorderen van comfort. Open blaasjes kunnen worden ontsmet met antiseptische oplossingen. Het is belangrijk de blaasjes niet opzettelijk kapot te maken en niet te hard te wrijven bij het afdrogen. Douchen en baden mag gewoon, maar zwemmen is beter te vermijden zolang er actieve blaasjes zijn vanwege het besmettingsrisico.

Preventie door vaccinatie is mogelijk voor oudere volwassenen en risicogroepen. Er bestaat een vaccin dat de kans op het ontwikkelen van zona en postherpetische neuralgie aanzienlijk vermindert. Dit vaccin wordt aanbevolen voor mensen vanaf 50 of 60 jaar, afhankelijk van lokale richtlijnen. Overleg met je huisarts of dit vaccin voor jou zinvol is.

Er bestaan verschillende misverstanden over de behandeling van zona, en het is belangrijk te weten wat niet effectief is om tijd en geld te besparen en mogelijke schade te voorkomen.

Crèmes en zalven hebben over het algemeen weinig nut bij de behandeling van zona. Antivirale crèmes, die wel effectief zijn bij koortslip, kunnen de uitslag van zona niet beïnvloeden omdat ze niet diep genoeg in de huid doordringen om de virusinfectie in de zenuw te bereiken. Het enige dat lokale behandelingen kunnen doen is symptoomverlichting bieden en secundaire infectie voorkomen, maar ze kunnen het verloop van de ziekte zelf niet veranderen.

Cortisonehoudende crèmes worden soms ten onrechte gebruikt omdat mensen denken dat ze ontsteking en pijn verminderen. Het gebruik van cortisone op de huidletsels van zona is echter afgeraden omdat het mogelijk de genezing vertraagt en het risico op complicaties kan verhogen. Cortisone onderdrukt lokaal de immuunrespons, terwijl je juist die immuunrespons nodig hebt om het virus te bestrijden.

Veel mensen zoeken naar natuurlijke remedies of alternatieve behandelingen voor zona, zoals vitamines, homeopathie of kruiden. Hoewel deze over het algemeen geen kwaad kunnen, is er geen wetenschappelijk bewijs dat ze effectief zijn bij de behandeling van zona. Supplementen met vitamine C, E of zink hebben geen bewezen effect op het beloop van de infectie of het voorkomen van complicaties.

Het idee dat je zona kunt "wegblazen" door er heet of koud op te blazen, of dat je de blaasjes moet openprikken, is een gevaarlijke misvatting. Dit kan leiden tot extra huidschade en verhoogt het risico op bacteriële infectie en littekens. Ook het gebruik van alcohol, jodium of andere agressieve ontsmettingsmiddelen direct op de blaasjes kan meer schade veroorzaken dan goed doen.

Ten slotte is wachten met medische hulp zoeken een gemiste kans. Sommige mensen denken dat zona "vanzelf overgaat" en dat behandeling niet nodig is. Hoewel dit technisch waar is voor de acute fase, kan vroege behandeling met antivirale medicatie het risico op langdurige zenuwpijn aanzienlijk verminderen. Wachten tot de blaasjes al een week oud zijn, maakt antivirale behandeling vrijwel nutteloos.

Kan je zona meerdere keren krijgen?

Ja, het is mogelijk om meerdere keren zona te krijgen, hoewel het niet heel vaak voorkomt. Ongeveer 20% à 30% van de mensen die zona hebben gehad, krijgt het opnieuw. Bij mensen met een verzwakt immuunsysteem is de kans op recidief hoger. Elke nieuwe episode kan op een andere locatie optreden omdat het afhankelijk is van welke zenuwknoop het virus opnieuw actief wordt.

Is zona besmettelijk?

Zona zelf is niet besmettelijk in die zin dat je van iemand met zona geen zona kunt krijgen. Wel kan het vocht in de blaasjes waterpokken veroorzaken bij mensen die nog nooit waterpokken hebben gehad of niet gevaccineerd zijn. Dit risico bestaat alleen zolang er actieve blaasjes zijn. Zodra alle blaasjes zijn opgedroogd en korstjes hebben gevormd, is er geen besmettingsgevaar meer.

Hoe lang duurt zona?

De acute fase van zona duurt meestal één tot twee weken vanaf het moment dat de huidletsels verschijnen tot alle korstjes zijn afgevallen. De pijn kan echter langer aanhouden. Bij sommige mensen, vooral ouderen, kan zenuwpijn maanden tot jaren aanhouden, een toestand die postherpetische neuralgie genoemd wordt. Vroege behandeling met antivirale medicatie kan helpen de duur te verkorten.

Moet ik thuisblijven met zona?

Er is geen medische noodzaak om thuis te blijven als je je goed genoeg voelt om te werken, mits je de aangetaste plek goed kunt bedekken. Vermijd wel contact met zwangere vrouwen die geen waterpokken hebben gehad, pasgeborenen, mensen met een verzwakt immuunsysteem en mensen die nooit waterpokken hebben gehad. Bij zona in het gezicht of als je je erg ziek voelt, is thuisblijven verstandig.

Waarom doet zona zo'n pijn?

De pijn bij zona wordt veroorzaakt door ontsteking van de zenuw zelf. Het virus vermenigvuldigt zich in de zenuwcellen en veroorzaakt schade en ontsteking langs de gehele zenuwbaan. Deze directe zenuwbeschadiging verklaart waarom de pijn vaak zo intens is en een brandend of schietend karakter heeft. Bij postherpetische neuralgie blijft de zenuw beschadigd, wat de aanhoudende pijn verklaart.

Kan zona gevaarlijk zijn?

Voor gezonde mensen jonger dan 60 jaar is zona zelden gevaarlijk en geneest het meestal zonder blijvende problemen. Ernstige complicaties kunnen echter voorkomen bij zona in het gezicht met oogbetrokkenheid, wat kan leiden tot blijvende oogschade. Bij mensen met een sterk verzwakt immuunsysteem kan zona zich uitbreiden en ernstig verlopen. Postherpetische neuralgie is niet gevaarlijk maar kan wel zeer belastend zijn en de kwaliteit van leven aanzienlijk beïnvloeden.

1. Gezondheidenwetenschap.be - Zona, gordelroos, herpes zoster
2. EBPnet.be - Evidence-based richtlijnen
3. Thuisarts.nl - Gordelroos
4. BCFI - Transparantiefiche Zona
5. Intego databank - Belgische huisartsgegevens