Atopisch eczeem bij kinderen: symptomen, oorzaken & behandeling

Atopisch eczeem, ook wel constitutioneel eczeem genoemd, is een langdurige ontstekingsaandoening van de huid die zich kenmerkt door intense jeuk, roodheid en droogheid. De aandoening kan op elke leeftijd beginnen, maar komt vooral voor bij jonge kinderen. Vaak verschijnen de eerste tekenen al in de eerste levensmaanden, meestal tussen de drie en zes maanden oud.

Het woord 'atopisch' verwijst naar een erfelijke aanleg voor het ontwikkelen van overgevoeligheidsaandoeningen. Kinderen met atopisch eczeem hebben vaak ook andere atopische aandoeningen in de familie, zoals astma, hooikoorts of voedselallergie. Deze aandoeningen komen vaak samen voor bij dezelfde persoon of binnen één gezin.

Bij atopisch eczeem werkt de huidbarrière van je kind niet optimaal. Een gezonde huid vormt een beschermlaag die vocht vasthoudt en schadelijke stoffen buiten houdt. Bij kinderen met eczeem is deze barrière verzwakt, waardoor de huid sneller uitdroogt en gevoeliger is voor prikkels. Dit verklaart waarom de huid van je kind zo hevig reageert op dingen die andere kinderen niet merken. Het is belangrijk te weten dat atopisch eczeem niets te maken heeft met slechte verzorging of hygiëne, maar voorkomt uit de genetische aanleg van je kind.

De precieze oorzaak van atopisch eczeem is nog niet volledig bekend, maar verschillende factoren komen samen bij het ontstaan en verergeren van de aandoening.

De belangrijkste factor is erfelijkheid. Als één of beide ouders atopisch eczeem, astma of hooikoorts hebben of hadden, is de kans veel groter dat je kind ook eczeem ontwikkelt. Bij kinderen van wie beide ouders een atopische aandoening hebben, is het risico het hoogst.

Bij kinderen met eczeem produceert de huid onvoldoende lipiden (vetten) en vochtbindende stoffen. Hierdoor kan de buitenste laag zijn beschermende functie niet goed uitoefenen. Vocht verdampt sneller, de huid droogt uit en allergenen kunnen gemakkelijker binnendringen. Het immuunsysteem van je kind reageert te heftig op deze prikkels, wat leidt tot ontstekingsreacties die de typische rode, gezwollen en jeukende plekken veroorzaken.

Atopisch eczeem verloopt in opstoten, waarbij periodes van ernstige klachten worden afgewisseld met rustigere periodes. Verschillende factoren kunnen zo'n opstoot uitlokken. Huidirritatie is een veel voorkomende trigger: zweten, krabben, ruwe kleding (vooral wol) en frequent wassen met zeep kunnen de symptomen verergeren.

Stress en emoties spelen ook een rol, zelfs bij jonge kinderen. Spanning, angst of grote veranderingen kunnen een opstoot veroorzaken of verergeren. Het is vaak een vicieuze cirkel: het eczeem veroorzaakt stress en ongemak, en die stress maakt het eczeem weer erger. Bij sommige kinderen spelen contactallergieën een rol, dus reacties op stoffen die óp de huid worden aangebracht. In mindere mate speelt voeding een rol, maar niet elk kind met eczeem heeft ook voedselallergieën.

Klimaat en seizoenen beïnvloeden het eczeem eveneens. Veel kinderen hebben meer last in de winter, wanneer de lucht droger is door verwarming. De zomer heeft gemengde effecten: zonlicht kan helend werken, maar zweten en airconditioning maken het juist erger.

Het belangrijkste en meest hinderlijke symptoom van atopisch eczeem bij kinderen is intense jeuk. Deze jeuk kan zo hevig zijn dat het de slaap van je kind verstoort en zijn of haar gedrag beïnvloedt. Kleine kinderen kunnen prikkelbaar en huilend worden door de constante jeuk.

De huiduitslag kan er verschillend uitzien, afhankelijk van de leeftijd van je kind en de fase van het eczeem. Vaak zie je rode vlekken op een droge, schilferige huid. De huid kan ruw en verdikt aanvoelen, vooral op plekken waar al lang eczeem zit. Soms zie je kleine blaasjes of bultjes waar vocht uit kan komen, wat nattend eczeem wordt genoemd. Dit vocht droogt op en vormt korstjes.

Door het voortdurende krabben ontstaan krabwonden die geïnfecteerd kunnen raken met bacteriën. Je herkent dit aan etteren en geelachtige korsten. Het is belangrijk om deze infecties snel te behandelen om verdere complicaties te voorkomen.

Bij kinderen met een lichtere huidskleur is het eczeem vaak felrood van kleur. Bij kinderen met een donkere huidskleur kan het er paars, donkerbruin of grijs uitzien. Donkere of juist lichtere vlekken na het genezen vervagen meestal na verloop van tijd. Het eczeem ziet er bij elk kind anders uit.

De voortdurende jeuk, slapeloosheid en zichtbare huidproblemen kunnen een zware tol eisen van zowel je kind als het hele gezin. Kinderen kunnen zich schamen voor hun uiterlijk, vooral als ze ouder worden. Slaaptekort door nachtelijke jeuk beïnvloedt het gedrag, de concentratie op school en de stemming. Als ouder kun je moe en gestrest raken door de zorg voor een kind met eczeem.

Atopisch eczeem verschijnt op specifieke plaatsen op het lichaam, afhankelijk van de leeftijd van je kind.

Bij baby's en zeer jonge kinderen komt eczeem vooral voor in het gezicht, met name op de wangen, het voorhoofd en de kin. De hoofdhuid kan ook aangedaan zijn, evenals de buitenkant van de armpjes en beentjes. De luierzone blijft meestal gespaard, wat helpt om eczeem te onderscheiden van andere huidaandoeningen.

Naarmate kinderen ouder worden, verandert de locatie. Bij peuters en oudere kinderen komt het voornamelijk voor in de huidplooien: de binnenkant van de ellebogen, de knieholtes, de polsen en enkels. De hals wordt ook vaak aangedaan, evenals de handen en voeten. In ernstige gevallen kan het eczeem over grote delen van het lichaam voorkomen. De uitslag is vaak symmetrisch, wat betekent dat dezelfde plekken aan beide kanten van het lichaam zijn aangedaan.

Het belangrijkste om te weten is dat atopisch eczeem een chronische aandoening is die niet volledig te genezen valt. De behandeling richt zich daarom op het goed verzorgen van de huid om de barrièrefunctie te herstellen, en het behandelen van opstoten om de symptomen te verlichten.

De basis van elke behandeling is het dagelijks hydrateren van de huid, ook wanneer er geen actief eczeem is. Hydraterende crèmes, zalven, lotions en badoliën helpen de huid vochtig te houden en versterken de huidbarrière. Je kunt deze producten meerdere keren per dag gebruiken als de huid daar baat bij heeft.

Het beste moment om te hydrateren is direct na het baden, wanneer de huid nog vochtig is. Dep de huid voorzichtig droog en breng dan meteen het hydraterende product aan. Zalf is vaak effectiever dan crème bij zeer droge huid, omdat zalf meer vet bevat en minder snel verdampt. Kies bij voorkeur voor hypoallergene producten zonder parfum en kleurstoffen, want deze stoffen kunnen de gevoelige huid extra irriteren. Een duur product is niet per se beter dan een eenvoudige basiscrème. Voor jonge kinderen en hun ouders zijn er soms speciale 'smeerschooltjes' beschikbaar waar jullie leren hoe je de huid het beste kunt verzorgen. Vraag je arts of zorgverlener naar mogelijkheden in jouw regio.

Wanneer je kind een opstoot heeft, schrijft de arts meestal cortisonecrèmes of -zalven voor. Cortisone is een krachtige ontstekingsremmer die helpt om roodheid, zwelling en jeuk te verminderen. Er bestaan verschillende sterktes, en de arts kiest de juiste sterkte afhankelijk van de leeftijd van je kind, de ernst van het eczeem en de plek op het lichaam. Bij jonge kinderen kiest de arts voor mildere cortisone dan bij oudere kinderen. Gezichtshuid krijgt altijd een mildere behandeling dan de huid op armen of benen.

Het is belangrijk om cortisoneproducten precies te gebruiken zoals de arts heeft voorgeschreven. Sommige kinderen moeten af en toe preventief een lage dosis gebruiken om nieuwe opstoten te voorkomen. De moderne cortisonecrèmes voor kinderen zijn veilig wanneer ze correct gebruikt worden. De voordelen van het behandelen van het eczeem wegen ruimschoots op tegen de kleine risico's van correct gebruik.

Als het eczeem niet goed reageert op de standaardbehandeling, kan de huisarts je doorverwijzen naar een dermatoloog. Deze specialist kan andere ontstekingsremmende crèmes of zalven voorschrijven die níet op basis van cortisone gemaakt zijn. Deze worden aanbevolen als nabehandeling of ter afwisseling met cortisonezalf. Omdat deze zalven alsnog minder krachtig zijn en een branderig gevoel veroorzaken op actieve eczeemhuid, kunnen ze het gebruik van cortisone echter nog niet volledig vervangen.

In zeer ernstige gevallen kan lichttherapie (fototherapie) een optie zijn, hoewel dit minder gebruikelijk is bij jonge kinderen. Bij zeer ernstige vormen zijn ook behandelingen in pil- of injectievorm beschikbaar, maar dit gebeurt bij kinderen enkel onder intensieve begeleiding in gespecialiseerde centra. Voedingssupplementen worden soms aangeprezen, maar wetenschappelijk onderzoek toont aan dat deze doorgaans geen significante verbetering geven.

De duur van behandeling varieert sterk per kind. Sommige kinderen hebben met goede huidverzorging en occasioneel wat cortisonecrème voldoende controle over hun symptomen. Anderen hebben intensievere, langdurige behandeling nodig. Het goede nieuws is dat bij veel kinderen het eczeem verbetert naarmate ze ouder worden. Bij de meeste kinderen nemen de klachten af na de puberteit, hoewel ongeveer de helft ook op volwassen leeftijd nog enige vorm van eczeem kan houden.

Er bestaan veel misverstanden en mythes over atopisch eczeem. Het is belangrijk om te weten wat niet effectief is, zodat je geen tijd en geld verspilt aan nutteloze behandelingen.

Hoewel veel kinderen minder last krijgen naarmate ze ouder worden, betekent dit niet dat je niets hoeft te doen. Zonder goede huidverzorging en behandeling zal het eczeem niet verbeteren en kan het zelfs verergeren, met meer kans op infecties en littekens. Actieve verzorging is essentieel.

Een veelvoorkomend misverstand is dat een speciaal dieet of het vermijden van bepaalde voedingsmiddelen het eczeem zal genezen. Voor de meeste kinderen speelt voeding geen rol. Alleen bij een bewezen voedselallergie (door een allergietest vastgesteld) kan het vermijden van dat specifieke voedingsmiddel helpen, maar dit komt slechts bij een kleine groep voor. Strenge diëten zonder medische indicatie kunnen schadelijk zijn voor de groei en ontwikkeling van je kind. Sluit nooit zomaar belangrijke voedingsgroepen uit zonder medisch advies.

Hoewel hygiëne belangrijk is, kan te vaak baden of douchen het eczeem juist erger maken. Dagelijks baden met warm water en veel zeep droogt de huid uit en verzwakt de huidbarrière verder. Beperk baden tot twee tot drie keer per week met lauw water, gebruik zo weinig mogelijk zeep en voeg badolie toe. Hydrateer de huid altijd direct na het baden.

Er worden veel alternatieve behandelingen aangeprezen voor kindereczeem, van speciale crèmes tot homeopathie en voedingssupplementen. De meeste hebben geen wetenschappelijk bewijs van effectiviteit. Sommige kunnen zelfs schadelijk zijn of allergische reacties veroorzaken bij de gevoelige huid van je kind. Bespreek altijd met de arts voordat je nieuwe behandelingen uitprobeert.

Hoewel ruwe kleding en bepaalde wasmiddelen het eczeem kunnen irriteren, zijn ze zelden de hoofdoorzaak. Het vervangen van al je wasmiddelen en kleding lost het probleem meestal niet op. Wel is het verstandig om ruwe wol en synthetische stoffen te vermijden en zachte, ademende katoenen kleding te kiezen. Was nieuwe kleding voor het dragen om overtollige chemicaliën te verwijderen.

Is atopisch eczeem besmettelijk?

Nee, atopisch eczeem is absoluut niet besmettelijk. Je kind kan het niet overdragen aan andere kinderen door aanraking, het delen van speelgoed of andere vormen van contact. Het is een aandoening die voorkomt uit de genetische aanleg van je kind en hoe zijn of haar huid en immuunsysteem functioneren. Zelfs wanneer het eczeem geïnfecteerd raakt met bacteriën, blijft de onderliggende aandoening niet overdraagbaar.

Zal mijn kind hier altijd last van blijven houden?

De meeste kinderen met atopisch eczeem ervaren verbetering naarmate ze ouder worden. Bij veel kinderen nemen de klachten af tijdens de puberteit. Ongeveer de helft van de kinderen met eczeem heeft als volwassene weinig tot geen last meer. De andere helft kan in mindere of meerdere mate klachten houden. Het is moeilijk te voorspellen hoe het bij jouw kind zal verlopen, maar met goede verzorging en behandeling kunnen de klachten meestal goed onder controle gehouden worden.

Kan mijn kind normale activiteiten doen zoals zwemmen en sporten?

Ja, je kind kan in principe alle normale activiteiten doen. Zwemmen kan zelfs goed zijn, maar spoel je kind wel goed af na het zwemmen in chloorhoudend water en breng daarna direct een hydraterende crème aan. Bij sporten is het belangrijk om na afloop snel te douchen en te hydrateren, omdat zweet het eczeem kan irriteren. Laat het eczeem je kind niet beperken in sociale activiteiten, dit is belangrijk voor zijn of haar ontwikkeling.

Wanneer moet ik naar de huisarts?

Ga naar de huisarts als je voor het eerst symptomen van eczeem ziet bij je kind en niet zeker weet wat het is. Bezoek de arts ook wanneer het bekende eczeem plots erger wordt, niet reageert op de gebruikelijke behandeling, tekenen van infectie vertoont zoals etteren of gele korsten, of wanneer de jeuk zo erg is dat het de slaap en het gedrag van je kind ernstig beïnvloedt. Als het eczeem je kind emotioneel zwaar valt of als je als ouder overweldigd raakt, is het ook belangrijk om dit met de arts te bespreken.

Helpt het om een huisdier weg te doen?

Dit is een moeilijke vraag die veel gezinnen worstelen. Alleen als er een bewezen allergie is voor het specifieke huisdier (vastgesteld door allergietesten) en als het eczeem duidelijk verergert door contact met het dier, kan het weggeven van het huisdier overwogen worden. Voor de meeste kinderen met eczeem is dit echter niet nodig. Bespreek dit altijd eerst grondig met de arts voordat je zo'n ingrijpende beslissing neemt, want het weggeven van een geliefde huisdier kan emotioneel zwaar zijn voor je kind.

Wat kan ik doen tegen de jeuk van mijn kind?

Jeuk is vaak het moeilijkste aspect van eczeem, vooral bij jonge kinderen die niet begrijpen waarom ze niet mogen krabben. Houd de nagels van je kind kort geknipt om schade door krabben te beperken. Bij baby's kun je dunne katoenen wantjes gebruiken tijdens de slaap. Zorg voor een koele slaapkamer, want warmte verergert de jeuk. Afleiding kan ook helpen: probeer je kind bezig te houden met activiteiten die de aandacht afleiden van de jeuk. De arts kan ook jeukstillende medicatie voorschrijven als de jeuk extreem is.

1. www.ebpnet.be
2. Eczema. BMJ Best Practice. Aug 2024
3. Thuisarts.nl: Mijn kind heeft eczeem
4. Eczemanet
5. Gezondheid en Wetenschap