Diabetische voet: symptomen, oorzaken en behandeling

Een diabetische voet is de verzamelnaam voor chronische voetproblemen die ontstaan als gevolg van diabetes. Het is geen enkele aandoening maar een combinatie van verschillende complicaties die je voeten kwetsbaar maken voor wonden en infecties. Deze complicaties ontwikkelen zich geleidelijk over jaren en kunnen leiden tot ernstige problemen als ze niet tijdig worden herkend en behandeld.

Diabetes beïnvloedt je lichaam op verschillende manieren die allemaal impact hebben op je voeten. Ten eerste kan de ziekte je bloedvaten beschadigen door een proces dat atherosclerose of verkalking wordt genoemd. De slagaders die bloed naar je voeten brengen kunnen dichtslibben, wat de bloedvoorziening vermindert. Slecht doorbloed weefsel geneest moeilijker en is gevoeliger voor infecties.

Ten tweede kan diabetes je zenuwen aantasten, een aandoening die polyneuropathie wordt genoemd. De verhoogde bloedsuikerspiegel beschadigt de dunne bloedvaatjes die je zenuwen van voedingsstoffen voorzien. Dit begint meestal in je voeten en benen omdat deze het verst van je hersenen en ruggenmerg liggen. Je voelt dan minder goed pijn, warmte, koude of druk. Deze zenuwaantasting heeft verstrekkende gevolgen. Je merkt kleine wondjes niet op omdat je de pijn niet voelt. Je loopt misschien met een steentje in je schoen zonder het te merken, of je staat op een te hete vloer zonder te beseffen dat je je verbrandt. Ook verandert het gevoel in je voeten waardoor je onbewust anders gaat lopen, wat leidt tot veranderingen in je voetstand waarbij op sommige plaatsen meer druk ontstaat.

Door deze verhoogde druk ontstaan drukplekken en eeltvorming. Onder deze dikke eeltlagen kunnen zich bloeduitstortingen en uiteindelijk zweren vormen zonder dat je het in de gaten hebt. Daarnaast maakt diabetes je gevoeliger voor infecties omdat je afweersysteem minder effectief werkt bij hoge bloedsuikerspiegels. Het resultaat van al deze factoren samen is de diabetische voet: een voet die kwetsbaar is voor wonden, deze wonden moeilijk geneest, snel geïnfecteerd raakt, en waarbij je mogelijk belangrijke waarschuwingssignalen zoals pijn mist.

De ontwikkeling van een diabetische voet is een geleidelijk proces dat zich over jaren afspeelt. Het begint met jarenlange verhoogde bloedsuikerspiegels die je bloedvaten en zenuwen beschadigen. Bij diabetes type 1 ontstaan voetproblemen meestal niet voordat iemand al meer dan 15 jaar diabetes heeft en ouder is dan 30 jaar. Bij diabetes type 2 is de situatie anders omdat deze vorm vaak pas wordt ontdekt als iemand al jaren verhoogde bloedsuikers heeft gehad zonder het te weten.

De zenuwaantasting ontwikkelt zich geleidelijk: eerst verlies je het vermogen om fijne temperatuurverschillen te voelen, daarna gaat het gevoel voor pijn achteruit, en uiteindelijk kun je mogelijk helemaal niets meer voelen in je voeten. Door de zenuwaantasting werken bepaalde spieren in je voeten niet meer goed, wat leidt tot misvormingen zoals hamertenen waarbij de tenen krom staan, of platvoeten waarbij de voetboog verdwijnt. Deze misvormingen zorgen voor abnormale drukverdelingen.

Op deze drukplekken ontstaat eelt als bescherming. Onder dit eelt kunnen zich bloeduitstortingen vormen, zichtbaar als donkerblauwe plekken. Deze zijn eigenlijk een waarschuwingssignaal dat er te veel druk op die plek staat en dat de huid dreigt kapot te gaan. Als de druk aanhoudt, ontstaat er uiteindelijk een zweer: een open wond in de huid. Omdat je de pijn niet voelt, loop je gewoon door op je zweer, wat elke stap het weefsel verder beschadigt. Bacteriën dringen gemakkelijk binnen via deze open wonden en vermenigvuldigen zich sneller omdat het afweersysteem minder effectief is. De infectie kan zich uitbreiden in het omliggende weefsel en zelfs het bot bereiken.

Het meest opvallende symptoom zijn kleine tot grotere wonden op de drukplaatsen van je voet. Deze bevinden zich meestal op de bal van de voet of op de hiel. De wonden genezen slecht of helemaal niet ondanks zorg. De wonde zelf ziet er vaak ongezond uit: de bodem is niet mooi rood maar bedekt met gele etter, vuil beslag of een harde donkere korst. Aan de wondrand zie je geen tekenen van herstel. De randen zijn vaak ontstoken, rood en gezwollen. Soms ruik je een onaangename geur die wijst op een bacteriële infectie.

In je eeltplekken kun je donkerblauwe bloeduitstortingen zien. Deze ontstaan niet door een stoot maar door constante druk van binnenuit. Artsen beschouwen deze als een voorloper van een voetzweer. Bij slechte doorbloeding voelen je voeten kouder aan dan normaal. De huid kan een blauwachtige of paarsige kleur krijgen, vooral als je even hebt stilgezeten. Als je je voeten laat hangen, worden ze roder door de zwaartekracht. Als je ze omhoog doet, worden ze juist bleek.

Door de zenuwaantasting verandert het gevoel in je voeten. Sommige mensen voelen helemaal geen pijn, warmte of koude meer. Anderen ervaren juist tintelingen, een brandend gevoel of elektrische schokjes. Misvormingen van je voeten ontwikkelen zich geleidelijk, zoals hamertenen die permanent krom staan of platvoeten waarbij de voetboog inzakt. Deze veranderingen maken het moeilijker om goed passend schoeisel te vinden.

Een bijzondere vorm is de ziekte van Charcot, waarbij je voet acuut zwelt. Je voet wordt warm, rood en gezwollen, soms met milde pijn. Dit lijkt op een infectie maar is eigenlijk een ontsteking van de gewrichten en botten. Als dit niet snel wordt behandeld, volgen zware misvormingen doordat gewrichten en botten beschadigen en verbrokkelen.

Diabetische voetproblemen concentreren zich op specifieke plekken waar de meeste druk en wrijving plaatsvindt. De bal van je voet is de meest voorkomende locatie voor zweren. Dit is het gebied net achter je tenen waar je afduwt bij het lopen. Bij elke stap komt er aanzienlijke druk op dit gebied, vooral als je voet door zenuwaantasting niet meer goed functioneert.

De hiel is de tweede meest voorkomende plek. Je hiel draagt je hele lichaamsgewicht bij het neerzetten van je voet. Onder het eelt kunnen zweren ontstaan die diep doordringen. De bovenkant van je tenen, vooral bij hamertenen, is gevoelig voor drukplekken door schoenen. Omdat de tenen krom staan, wrijven ze tegen de bovenkant van je schoen.

De zijkant van je voet kan zweren ontwikkelen als je voet misvorm is. Bij bepaalde voetmisvormingen drukt de zijkant tegen de binnenkant van je schoen, wat wrijving veroorzaakt. Tussen je tenen kunnen problemen ontstaan door vocht en wrijving, wat leidt tot infecties en wonden. Bij de ziekte van Charcot kan de hele voet aangetast zijn, waarbij de zwelling en misvormingen zich vaak concentreren in het middenvoetsgebied.

De behandeling heeft twee doelen: de huidige problemen oplossen en toekomstige complicaties voorkomen. Bij een geïnfecteerde wond schrijft je arts antibiotica voor die de bacteriën bestrijden. Deze krijg je eventueel eerst via een infuus toegediend in het ziekenhuis. Bij schimmelinfecties schrijft de arts antischimmelmedicatie voor. Het is cruciaal om de hele kuur af te maken.

Bij een voetzweer moet je arts het dode materiaal en het eelt eromheen verwijderen. Dit heet debridement. Hij gebruikt steriele instrumenten om voorzichtig alle dode cellen, vuil beslag en overtollig eelt weg te halen tot hij gezond, bloedend weefsel bereikt. Door het dode materiaal te verwijderen krijgt de wonde een betere kans om te genezen.

Drukontlasting is essentieel voor het genezen van een voetzweer. Zolang je gewoon blijft lopen op je zweer, kan deze niet genezen omdat elke stap het weefsel beschadigt. Je arts adviseert daarom aangepast schoeisel met speciale zooltjes die de druk van de zweer afhalen. In sommige gevallen is een loopgips nodig. Dit is een gipsverband rondom je onderbeen en voet dat je toelaat om te lopen terwijl de zweer volledig wordt ontlast. Na enkele weken of maanden, als de zweer is genezen, kan het gips eraf.

Wanneer de wonde niet geneest ondanks goede verzorging, verwijst je huisarts je door naar een specialist zoals een dermatoloog, chirurg of internist die gespecialiseerd is in diabetische voeten. In het ziekenhuis zijn meer geavanceerde behandelingen beschikbaar. Bij uitbreiding van de infectie naar het omliggende weefsel is ziekenhuisopname nodig. Als de infectie het bot heeft bereikt, ontstaat osteomyelitis, een zeer ernstige complicatie die wekenlange antibioticatherapie vereist en soms chirurgische verwijdering van het geïnfecteerde bot.

De ziekte van Charcot vereist een langdurige gipsimmobilisatie van wel een half jaar. Je voet moet volledig rusthouden terwijl de botten en gewrichten stabiliseren. Soms is heelkundige correctie nodig waarbij de chirurg de botten opnieuw positioneert en vastmaakt met pinnen of platen.

Er zijn verschillende dingen die mensen proberen maar die ineffectief of zelfs schadelijk zijn. Zelfbehandeling van wonden zonder medisch advies is riskant. Diabetische voetzweren vereisen professionele zorg. Zonder de juiste behandeling blijft de wonde bestaan en kan deze geïnfecteerd raken. Gewoon blijven doorlopen op een zweer is schadelijk, maar bij diabetes voel je vaak geen pijn door de zenuwaantasting. Rust is essentieel: als je een zweer hebt, moet je zo min mogelijk op die voet lopen.

Schoenen die niet goed passen zijn een belangrijke oorzaak van nieuwe problemen. Zonder normaal gevoel merk je niet dat je schoenen knellen tot er blaren of zweren ontstaan. Draag alleen goed passende schoenen die zijn goedgekeurd door je arts of podoloog. Warmwaterkruiken, kersenpitkussens of elektrische dekens op je voeten leggen kan brandwonden veroorzaken. Door de verminderde gevoeligheid merk je niet dat het te warm is. Vermijd alle directe warmtebronnen op je voeten.

Zelfstandig likdoorns of eelt wegsnijden met scheermes of schaar is gevaarlijk en kan tot diepe sneden leiden die infecteren. Laat eelt en likdoorns altijd professioneel verwijderen door je arts of podoloog. Sterke, irriterende zalven voor de behandeling van likdoorns zijn veel te agressief en kunnen ernstige brandwonden veroorzaken. Blootvoets lopen, zelfs in huis, is onverstandig. Draag altijd beschermend schoeisel, ook binnenshuis. Negeren van je bloedsuikerspiegel werkt alles tegen. Goede diabetescontrole is de basis van alles.

Hoe vaak moet ik mijn voeten controleren?

Je moet je voeten dagelijks inspecteren, bij voorkeur 's avonds na het uitkleden. Kijk naar alle kanten: de bovenkant, onderkant, zijkanten, tussen de tenen en de nagels. Gebruik een spiegel om je voetzolen te zien als je niet goed bij je voeten kunt. Let op roodheid, zwellingen, blaren, wondjes, kloven, eelt en blauwe plekken. Als je iets abnormaals ziet, neem dan contact op met je arts.

Kan een diabetische voet weer volledig genezen?

Een voetzweer kan volledig genezen met de juiste behandeling en zorg, vooral als deze vroeg wordt ontdekt. De onderliggende problemen zoals zenuwaantasting en doorbloedingsstoornissen zijn echter meestal permanent. Dit betekent dat je altijd het risico houdt op nieuwe problemen. Met goede preventie en zorg kun je echter jaren zonder nieuwe zweren blijven.

Moet ik speciaal schoeisel dragen?

Veel mensen met diabetische voetproblemen hebben baat bij aangepast schoeisel. Dit zijn schoenen die extra ruim zijn, zachte binnenbekleding hebben, en eventueel aangepaste zooltjes bevatten die de druk gelijkmatig verdelen. Je arts of podoloog adviseert of dit voor jou nodig is. De kosten worden vaak (gedeeltelijk) vergoed door de zorgverzekeraar bij mensen met een verhoogd risico.

Hoe voorkom ik dat het erger wordt?

Goede diabetescontrole is de belangrijkste factor. Houd je bloedsuikerspiegel binnen de doelwaarden door je medicatie trouw te nemen en je dieet te volgen. Daarnaast zijn dagelijkse voetinspectie, goede voetverzorging, geschikte schoenen, en regelmatige controles bij je arts of podoloog essentieel. Stop met roken als je rookt, want dit verergert de doorbloedingsproblemen aanzienlijk.

Moet ik naar een podoloog?

In België heb je jaarlijks recht op terugbetaling van twee sessies voetverzorging bij een podoloog als je diabetes hebt. Maak hier gebruik van. Een podoloog kan professioneel je nagels knippen, eelt verwijderen, en kleine probleempjes behandelen voordat ze groot worden. Hij of zij adviseert ook over geschikt schoeisel en verzorgingsproducten.

Wat als ik geen pijn voel in mijn voeten?

Verminderd gevoel in je voeten betekent dat je extra voorzichtig moet zijn. Je merkt kleine verwondingen niet op, dus je moet echt dagelijks controleren. Meet de temperatuur van badwater met een thermometer voordat je erin stapt. Controleer je schoenen van binnen op scheurtjes of voorwerpen voordat je ze aantrekt. Wees extra alert op alle manieren waarop je je voeten kunt beschadigen zonder het te merken.

1. Skindr dermatologen
2. Gezondheid en Wetenschap: Behandeling van een diabetische voet
3. EBPnet (Evidence-Based Practice Network)
4. UZ Leuven: Diabetes en voetproblemen
5. Thuisarts.nl: Voeten goed verzorgen bij diabetes
6. Diabetes Liga België: Voetproblemen