Pityriasis rosea: symptomen, oorzaken & behandeling

Pityriasis rosea is een tijdelijke huidaandoening waarvan de precieze oorzaak nog niet volledig bekend is. Het is een zelflimiterende aandoening, wat betekent dat het vanzelf overgaat zonder behandeling. De naam verwijst naar de schilfering en de roze kleur van de huidvlekjes.

De aandoening is niet schadelijk voor je gezondheid en geen teken van een onderliggend ernstig probleem. Het laat geen permanente sporen achter. Het komt relatief vaak voor, vooral tijdens bepaalde seizoenen lijkt het vaker voor te komen. Dermatologen zien het regelmatig in hun praktijk.

Sommige onderzoekers denken dat pityriasis rosea een reactie is op een virale infectie. Er zijn aanwijzingen dat bepaalde virussen, zoals bepaalde types van het humaan herpesvirus, een rol kunnen spelen. Dit is echter niet definitief bewezen. Wat wel zeker is: de huiduitslag zelf is niet besmettelijk. Je kunt het niet aan anderen doorgeven, ook niet door direct huidcontact.

De aandoening treft voornamelijk adolescenten en jong volwassenen tussen 10 en 35 jaar, hoewel het in principe op elke leeftijd kan voorkomen. Vrouwen lijken iets vaker getroffen te worden dan mannen.

Het ontstaan van pityriasis rosea volgt meestal een voorspelbaar patroon. De meeste experts denken dat het wordt uitgelokt door een virale infectie. Sommigen rapporteren dat ze zich een paar dagen voordat de huiduitslag verschijnt niet helemaal lekker voelden, met milde griepachtige symptomen zoals vermoeidheid of lichte keelpijn. Dit zou kunnen wijzen op een virusinfectie die het lichaam triggert om met een huidreactie te reageren.

Er zijn aanwijzingen dat bepaalde types van het humaan herpesvirus, specifiek HHV-6 en HHV-7, betrokken kunnen zijn. Deze virussen zijn erg algemeen en de meeste mensen hebben ze op een gegeven moment opgelopen zonder het te weten. Bij sommigen zou reactivatie van deze virussen mogelijk de huidreactie kunnen triggeren. Echter, niet alle onderzoekers zijn het hierover eens.

Het mechanisme achter de ontwikkeling heeft te maken met een ontstekingsreactie in de huid. Je immuunsysteem reageert op iets, mogelijk een virus, en deze reactie leidt tot ontstekingscellen die zich ophopen in bepaalde huidlagen. Dit veroorzaakt de roze verkleuring. Tegelijkertijd versnelt de aanmaak van nieuwe huidcellen, wat leidt tot schilfering.

Opvallend is dat pityriasis rosea meestal in het voorjaar en de herfst vaker lijkt voor te komen. Dit seizoenspatroon ondersteunt de theorie dat een virus een rol speelt. Echter, de aandoening kan op elk moment optreden.

Het is belangrijk te benadrukken dat pityriasis rosea niet wordt veroorzaakt door slechte hygiëne, allergieën of andere externe factoren die je kunt beïnvloeden. Het is geen bacteriële of schimmelinfectie. De huiduitslag zelf is niet besmettelijk. Er lijkt geen genetische component te zijn en er zijn geen duidelijke risicofactoren behalve de leeftijd.

Pityriasis rosea heeft een zeer karakteristiek uiterlijk. De aandoening begint bijna altijd met wat de moedervlek wordt genoemd. Dit is een enkele, opvallende huidvlek die meestal verschijnt op borst, rug of buik. Deze eerste vlek is groter dan de latere vlekjes, meestal tussen 2 en 5 centimeter. Deze moedervlek heeft een roze schilferende rand met een lichtere, vaak huidkleurige kern.

Na het verschijnen van de moedervlek duurt het meestal één tot twee weken voordat de rest van de uitslag zich ontwikkelt. Dan verschijnen er plotseling veel kleinere roze vlekjes die symmetrisch over je lichaam verdeeld zijn. Deze vlekjes zijn scherp begrensd en hebben een fijne schilfering, vooral aan de randen.

Een opvallend kenmerkje is hoe de vlekjes gerangschikt zijn. Ze volgen de natuurlijke huidlijnen. Op je rug volgen ze de richting van je ribben, waardoor het patroon eruitziet als de takken van een kerstboom. Deze specifieke rangschikking is zo karakteristiek dat artsen vaak meteen aan pityriasis rosea denken.

De vlekjes verschijnen voornamelijk op je romp: borst, buik, rug en soms bovenarmen en bovenbenen. Wat opvallend is: je handpalmen en voetzolen blijven bijna altijd gespaard. Ook je gezicht wordt meestal niet aangedaan.

Jeuk komt voor bij een deel van de mensen, maar niet bij iedereen. De jeuk kan erger worden wanneer je warm wordt, bijvoorbeeld na douchen of tijdens inspanning. Over het algemeen voel je je niet ziek bij pityriasis rosea.

Het typische beloop is dat de uitslag zijn hoogtepunt bereikt na ongeveer twee tot drie weken. Daarna begint het langzaam te verbeteren. De vlekjes worden geleidelijk bleker en de schilfering neemt af. Uiteindelijk verdwijnen ze helemaal, meestal binnen zes tot acht weken. Tijdens en na genezing kunnen er tijdelijk pigmentverschillen zichtbaar zijn, maar deze verdwijnen geleidelijk vanzelf.

Pityriasis rosea heeft een duidelijk voorkeurspatroon. De moedervlek, die als eerste verschijnt, ontstaat meestal op het bovenste deel van je romp. Dit betekent typisch op je borst, tussen je schouderbladen op je rug, of op je buik. Soms verschijnt deze eerste vlek ook op je schouder of bovenarm.

Wanneer de secundaire uitslag verschijnt, de vele kleinere vlekjes die één tot twee weken na de moedervlek komen, concentreren deze zich ook vooral op je romp. Je borst en buik aan de voorkant en je rug aan de achterkant zijn de meest aangedane gebieden. De verdeling is meestal symmetrisch.

Je bovenarmen en bovenbenen kunnen ook worden aangedaan, maar meestal in mindere mate dan je romp. De vlekjes hier zijn vaak minder talrijk en kunnen iets later verschijnen. Ze volgen ook het patroon van de huidlijnen.

Een opvallend kenmerk is dat bepaalde lichaamsdelen bijna altijd gespaard blijven. Je handpalmen en voetzolen worden vrijwel nooit aangetast. Dit is een belangrijk onderscheidend kenmerk. Ook je gezicht blijft meestal volkomen vrij van vlekjes. Dit is een opluchting voor veel patiënten.

Het kerstboompatroon op de rug is bijzonder karakteristiek. De vlekjes liggen in lijnen die schuin naar beneden lopen vanaf je wervelkolom, volgens de richting van je ribben. Dit creëert een patroon dat lijkt op de takken van een omgekeerde kerstboom.

Het goede nieuws is dat pityriasis rosea in de meeste gevallen geen behandeling nodig heeft. De aandoening geneest vanzelf zonder interventie. Toch zijn er situaties waarin symptomatische behandeling kan helpen.

Het belangrijkste wat je arts zal doen, is je geruststellen. Je arts zal uitleggen dat pityriasis rosea een onschuldige aandoening is die vanzelf overgaat. De uitslag zal waarschijnlijk nog een paar weken zichtbaar blijven en dan langzaam verdwijnen.

Als je geen jeuk of andere klachten hebt, is verder vaak niets nodig. Je kunt gewoon je normale leven voortzetten. Je hoeft je niet te isoleren omdat de aandoening niet besmettelijk is. Wel is het verstandig om overmatige warmte te vermijden omdat dit jeuk kan verergeren.

Wanneer je wel last hebt van jeuk, zijn er verschillende opties. Lauwe douches kunnen helpen, maar vermijd te heet water. Na het douchen is het belangrijk om je huid goed te hydrateren met een neutrale, geurloze crème of lotion. Je arts kan een jeukstillend middel voorschrijven dat je rechtstreeks op de huid aanbrengt. Voor mildere jeuk kunnen vrij verkrijgbare producten verlichting bieden. Bij ernstigere jeuk kan je arts orale antihistaminica overwegen.

In uitzonderlijke gevallen, wanneer de uitslag ongewoon lang aanhoudt of de jeuk zeer hevig is, kan UVB-lichttherapie worden overwogen. Deze therapie wordt gegeven door een dermatoloog en vereist meerdere sessies. Het is geen eerste keuze, maar kan effectief zijn in hardnekkige gevallen. Gebruik milde zeep, draag ademende kleding van natuurlijke materialen, en krab niet aan de vlekjes.

Omdat pityriasis rosea vanzelf geneest en de precieze oorzaak niet bekend is, zijn er geen behandelingen die de aandoening kunnen genezen of aanzienlijk kunnen verkorten. Het is belangrijk om realistische verwachtingen te hebben.

Antibiotica hebben geen effect omdat het geen bacteriële infectie is. Zelfs al zou de aandoening worden veroorzaakt door een virus, helpen antibiotica daar niet tegen. Het gebruik is dus onnodig en ongewenst vanwege bijwerkingen en resistentierisico.

Antischimmelmiddelen zijn eveneens ineffectief omdat het geen schimmelinfectie is. Hoewel sommige schimmelinfecties een vergelijkbaar uiterlijk kunnen hebben, reageert pityriasis rosea niet op deze behandelingen.

Hoewel goede huidverzorging belangrijk is, kunnen agressieve scrubs of exfoliërende behandelingen de aandoening verergeren. De schilfering wegschrobben helpt niet en kan de huid extra irriteren. Het is beter om de huid zacht te behandelen.

Extreme dieetwijzigingen of supplementen hebben geen bewezen effect op het beloop. Er is geen voedsel of vitamine die de aandoening sneller doet genezen. Vermijd langdurige blootstelling aan intense zon in een poging de uitslag te laten verdwijnen. Ongecontroleerde zonblootstelling kan je huid beschadigen en het risico op pigmentverschillen vergroten.

‍Is pityriasis rosea besmettelijk?

Nee, absoluut niet besmettelijk. Je kunt het niet aan anderen doorgeven, ook niet door direct huidcontact, het delen van handdoeken of kleding. Hoewel een virale infectie mogelijk een rol speelt, is de huiduitslag zelf niet overdraagbaar. Je kunt gewoon normaal contact hebben met familie, vrienden en collega's. Zeldzame gelijktijdige gevallen in huishoudens wijzen op een gedeelde trigger, geen besmetting.

Hoe lang duurt pityriasis rosea?

De typische duur is zes tot acht weken vanaf de eerste moedervlek. Sommige mensen genezen sneller, binnen vier tot vijf weken, terwijl anderen tot twaalf weken kunnen duren. In zeer zeldzame gevallen kan het langer aanhouden. De uitslag bereikt zijn hoogtepunt na ongeveer twee tot drie weken en begint dan geleidelijk te verbeteren.

Kan ik pityriasis rosea voorkomen?

Helaas is er geen bekende manier om het te voorkomen. Omdat de exacte oorzaak niet volledig bekend is en er geen duidelijke risicofactoren zijn die je kunt beïnvloeden, is preventie niet mogelijk. Het is geen kwestie van slechte hygiëne of verkeerde levensstijlkeuzes.

Komt pityriasis rosea terug nadat het is genezen?

Het komt zelden terug. Bij de overgrote meerderheid is het een eenmalige gebeurtenis. Als je opnieuw een huiduitslag krijgt die lijkt op pityriasis rosea, is het belangrijk om dit door je arts te laten beoordelen.

Wanneer moet ik naar de dokter?

Het is verstandig om naar je huisarts te gaan wanneer je een huiduitslag krijgt die op pityriasis rosea lijkt, vooral om de diagnose te bevestigen en andere aandoeningen uit te sluiten. Ook als de uitslag langer dan twaalf weken aanhoudt, de jeuk zeer ernstig is, of als je je zorgen maakt, is medisch advies goed.

Laat pityriasis rosea littekens achter?

Nee, het laat geen permanente littekens of huidveranderingen achter. Wel kunnen er tijdelijk pigmentverschillen zichtbaar zijn. Deze kunnen enkele weken tot maanden na genezing nog zichtbaar zijn, maar verdwijnen uiteindelijk volledig vanzelf. Het is belangrijk om niet te krabben en je huid te beschermen tegen overmatige zon.

1. Skindr dermatologen
2. Gezondheid en Wetenschap: Pityriasis rosea
3. Ebpnet: Evidence-based richtlijnen voor de huisarts
4. Thuisarts: Pityriasis rosea