Rosacea: symptomen, oorzaken & behandeling

Rosacea is een chronische ontstekingsaandoening van de huid die zich vooral manifesteert in het gezicht. De naam komt van het Latijnse woord voor roos, wat verwijst naar de karakteristieke rode kleur van de aangetaste huid. De aandoening ontwikkelt zich typisch in het centrale gedeelte van je gezicht. De neus, wangen, voorhoofd en kin worden het meest getroffen. In tegenstelling tot acne begint rosacea meestal op middelbare leeftijd en gaat niet vanzelf over.

Het beloop is wisselend met opstoten waarin de klachten toenemen, gevolgd door periodes van relatieve rust. Deze opstoten kunnen worden uitgelokt door verschillende factoren die per persoon verschillen. Rosacea komt vooral voor bij mensen met een lichte huidskleur. Mensen met Keltische of Noord-Europese afkomst hebben het hoogste risico. Vrouwen worden vaker getroffen dan mannen, hoewel mannen vaak ernstiger vormen ontwikkelen.

De exacte oorzaak blijft onduidelijk, ondanks veel onderzoek. Er lijkt een erfelijke component te zijn. Verschillende mechanismen spelen waarschijnlijk een rol, waaronder afwijkingen in de bloedvaten en een overgevoelig immuunsysteem.

Het ontstaan van rosacea is een complex proces waarbij verschillende factoren een rol spelen. Erfelijke aanleg lijkt belangrijk te zijn. Als een of beide ouders rosacea hebben, is de kans groter dat jij het ook ontwikkelt. Onderzoek heeft aangetoond dat bepaalde genvarianten vaker voorkomen bij mensen met rosacea, vooral genen betrokken bij het immuunsysteem en bloedvatregulatie.

Afwijkingen in de bloedvaten spelen een centrale rol. Bij mensen met rosacea reageren de bloedvaten overdreven op prikkels. Deze bloedvaten verwijden zich gemakkelijk en blijven langer verwijd, wat leidt tot roodheid. Na verloop van tijd kunnen de verwijde bloedvaatjes permanent zichtbaar blijven. Het immuunsysteem in de huid reageert anders dan bij mensen zonder de aandoening. Er is een verhoogde aanwezigheid van ontstekingscellen en ontstekingsbevorderende stoffen. Dit verklaart waarom rosacea een ontstekingsaandoening is en niet alleen een bloedvatprobleem.

Een interessante ontdekking is de mogelijke rol van demodex mijten, microscopisch kleine huidmijten die bij iedereen op de huid leven. Bij mensen met rosacea lijken deze mijten in grotere aantallen voor te komen. Het immuunsysteem zou kunnen overreageren op deze mijten of op bacteriën die erin leven.

Verschillende triggerfactoren kunnen opstoten uitlokken. Warmte is een veelvoorkomende trigger, of dit nu komt door warme dranken, pittig eten, een hete douche of intensieve lichaamsbeweging. Ook zonlicht en wind kunnen rosacea triggeren. Alcohol, vooral rode wijn, is een bekende trigger bij veel mensen. Rosacea is echter nadrukkelijk geen teken van overmatig alcoholgebruik. Stress en sterke emoties kunnen opstoten uitlokken doordat ze bloedvatverwijding veroorzaken. Ook bepaalde cosmetica en huidverzorgingsproducten kunnen irritatie veroorzaken bij de gevoelige huid. Cortisonehoudende crèmes kunnen rosacea zelfs veroorzaken of verergeren wanneer ze langdurig in het gezicht worden gebruikt.

Rosacea kent vier hoofdkenmerken die in verschillende combinaties kunnen voorkomen. Niet iedereen heeft alle kenmerken, en de ernst varieert sterk. Het meest opvallende kenmerk is roodheid van de huid in het gezicht. In het begin manifesteert dit zich als kortstondige blozen waarbij je gezicht plotseling rood wordt. Geleidelijk wordt de roodheid persistenter en blijft de huid permanent rood, vooral op de wangen en neus.

Het tweede kenmerk is het ontstaan van zichtbare bloedvaatjes, medisch couperose genoemd. Dit zijn fijne rode lijntjes of een spinnenwebachtig patroon, vooral zichtbaar op de wangen en rond de neus. Papels en pustels vormen het derde kenmerk. Papels zijn kleine rode bultjes, terwijl pustels bultjes zijn met een wit of geel puntje. Een belangrijk verschil met acne is de afwezigheid van comedonen, de zwarte of witte mee-eters. De puistjes bij rosacea ontstaan puur door ontsteking.

Het vierde kenmerk, voornamelijk bij oudere mannen, is verdikking van de huid. Dit kan leiden tot een opgezwollen, bobbelige textuur, vooral op de neus. In ernstige gevallen ontstaat rhinophyma waarbij de neus sterk vergroot en onregelmatig van vorm wordt. Dit is gelukkig zeldzaam.

Ongeveer de helft van de mensen heeft ook last van oogklachten, oculaire rosacea genoemd. De ogen voelen droog aan, branden of prikken. Er kan een gevoel zijn alsof er zand in je ogen zit. De ogen kunnen rood zijn, tranen en gevoelig zijn voor licht. Deze oogklachten kunnen zelfs optreden voordat huidklachten zich manifesteren. De aangetaste huid voelt vaak gevoelig aan en reageert gemakkelijk geïrriteerd. Veel mensen ervaren een strak, branderig of prikkelend gevoel, vooral tijdens opstoten.

Rosacea heeft een zeer kenmerkende verdeling over het gezicht. De aandoening beperkt zich vrijwel altijd tot het centrale gedeelte en volgt een voorspelbaar patroon. De neus is vaak het eerst en meest prominent aangetast. Veel mensen merken dat hun neus regelmatig rood wordt en dat er kleine zichtbare bloedvaatjes verschijnen. De wangen zijn ook een voorkeurslocatie, waarbij beide wangen meestal symmetrisch zijn aangetast. Het voorhoofd, vooral het centrale deel, kan eveneens aangedaan zijn. De kin wordt regelmatig meegenomen in het aangedane gebied. Het is opvallend dat rosacea zich vrijwel nooit uitbreidt naar de haargrens, het gebied rond de oren of de hals.

Een belangrijk kenmerk is dat bepaalde gebieden typisch gespaard blijven. De huid direct rond de ogen blijft meestal vrij van letsels, hoewel de oogleden zelf wel kunnen ontsteken. Ook de huid rond de mond wordt vaak gespaard, wat soms leidt tot een contrastrijk patroon. Het is zeer ongebruikelijk dat rosacea zich buiten het gezicht manifesteert. In uitzonderlijke gevallen kan de aandoening ook de nek of borst aantasten, maar dit is zeldzaam.

De behandeling van rosacea is gericht op het onder controle houden van de klachten en het voorkomen van progressie. Omdat rosacea niet te genezen is, combineert de behandeling meestal zelfzorgmaatregelen en medische behandelingen.

Lokale behandeling met crèmes of gels vormt de basis. Deze middelen werken ontstekingsremmend en helpen papels en pustels te verminderen. Je brengt het product één of twee keer per dag aan op de aangetaste gebieden. Het duurt meestal één tot drie maanden voordat je duidelijke verbetering ziet. Onderhoudsbehandeling is belangrijk omdat rosacea terugkomt. Na verbetering is het verstandig om de lokale behandeling te blijven gebruiken, bijvoorbeeld twee tot drie keer per week. Zonder onderhoudsbehandeling zullen de klachten bij de meeste mensen binnen enkele maanden terugkeren.

Voor mensen bij wie lokale behandeling onvoldoende werkt, kan orale medicatie overwogen worden. Lage doses van bepaalde antibiotica, gebruikt vanwege hun ontstekingsremmende eigenschappen, kunnen effectief zijn. Deze behandeling duurt meestal zes tot twaalf weken en wordt altijd gecombineerd met lokale behandeling. Voor blijvende roodheid en zichtbare bloedvaatjes zijn crèmes en tabletten minder effectief. Laserbehandeling of IPL-behandelingen kunnen deze bloedvaatjes verminderen. Meerdere behandelingen zijn meestal nodig en de resultaten zijn niet altijd blijvend.

In de zeldzame gevallen van ernstig rhinophyma kunnen chirurgische opties overwogen worden. Laserbehandeling, bevriezing of plastische chirurgie kunnen het overtollige weefsel verwijderen. Bij oculaire rosacea is het belangrijk om de ogen goed te verzorgen. Regelmatig de oogleden reinigen met speciale reinigingsmiddelen kan helpen. Bij ernstige oogklachten is verwijzing naar een oogarts noodzakelijk.

Naast medische behandelingen is zelfzorg cruciaal. Het identificeren en vermijden van persoonlijke triggers kan het aantal opstoten aanzienlijk verminderen. Zonbescherming is essentieel omdat zonlicht een veelvoorkomende trigger is. Gebruik dagelijks zonnebrandcrème met hoge beschermingsfactor, ook op bewolkte dagen. Huidverzorging moet mild en minimalistisch zijn. Gebruik zachte, parfumvrije reinigingsproducten en vermijd scrubben of agressief wrijven. Test nieuwe producten altijd eerst op een klein gebied voordat je ze over het hele gezicht aanbrengt.

Er zijn verschillende misvattingen over de behandeling van rosacea, en bepaalde benaderingen kunnen de situatie verergeren. Cortisonehoudende crèmes worden soms ten onrechte gebruikt, maar dit is een ernstige vergissing. Hoewel cortisone in eerste instantie kan verbeteren, leidt langdurig gebruik in het gezicht juist tot het ontstaan of verergeren van rosacea. Wanneer je stopt met de cortisoncrème kan er een ernstige rebound-reactie optreden waarbij de huid tijdelijk veel slechter wordt.

Agressieve huidverzorging met harde scrubs, peelings of sterke anti-acne producten verergert rosacea. De huid bij rosacea is gevoelig en geïrriteerd, niet vuil of verstopt. Producten met alcohol, parfum of andere irriterende ingrediënten moeten worden vermeden. Antibiotica crèmes die gebruikt worden voor acne hebben weinig tot geen effect bij rosacea. Hoewel orale antibiotica wel kunnen helpen vanwege hun ontstekingsremmende werking, doen de lokale antibiotica voor acne dit niet.

Natuurlijke remedies en supplementen worden vaak gepromoot, maar het wetenschappelijk bewijs voor hun effectiviteit ontbreekt. Sommige etherische oliën kunnen de gevoelige huid zelfs extra irriteren. Het volledig negeren van rosacea in de hoop dat het vanzelf overgaat, is geen goede strategie. Onbehandelde rosacea heeft de neiging om geleidelijk te verergeren. Vroege behandeling kan progressie naar ernstiger stadia voorkomen.

Is rosacea besmettelijk?

Nee, rosacea is absoluut niet besmettelijk. Je kunt het niet overdragen op anderen door aanraking, het delen van handdoeken of op welke manier dan ook. Het is een chronische ontstekingsaandoening waarbij je eigen huid overgevoelig reageert op verschillende prikkels.

Kan rosacea helemaal genezen?

Helaas is rosacea niet te genezen, maar wel goed te behandelen. Met de juiste behandeling en door het vermijden van triggers kunnen de klachten sterk verminderen en langdurig onder controle worden gehouden. Veel mensen hebben met onderhoudsbehandeling maandenlang geen of nauwelijks last.

Wordt rosacea veroorzaakt door teveel alcohol drinken?

Nee, dit is een hardnekkig misverstand. Alcohol kan wel opstoten triggeren bij veel mensen, maar rosacea ontstaat niet door alcoholgebruik. Veel mensen met rosacea drinken helemaal geen alcohol. Deze misvatting kan zeer belastend zijn.

Moet ik bepaalde voedingsmiddelen vermijden?

Dit is zeer persoonlijk en verschilt per individu. Bekende triggers zijn hete dranken, pittig eten en alcohol. Het is verstandig om een dagboek bij te houden waarin je noteert wat je eet en wanneer je opstoten krijgt. Zo kun je je persoonlijke triggers identificeren.

Kan ik gewoon make-up gebruiken met rosacea?

Ja, make-up kan zelfs heel nuttig zijn om roodheid te camoufleren. Kies wel voor producten die specifiek geschikt zijn voor gevoelige huid en vrij zijn van irriterende ingrediënten. Groene correctie-producten kunnen roodheid neutraliseren. Test nieuwe producten altijd eerst.

Gaat rosacea erger worden naarmate ik ouder word?

Niet per definitie. Onbehandelde rosacea heeft wel de neiging om geleidelijk te verergeren, maar met goede behandeling kan progressie worden voorkomen. Sommige mensen ervaren dat hun rosacea na jaren juist stabiel wordt of zelfs vermindert. Ieder verloop is individueel.

Skindr Dermatologen
Gezondheidenwetenschap.be - Rosacea
EBPnet.be - Evidence-based richtlijnen
Thuisarts.nl - Rosacea
Huidziekten.nl - Patiëntenfolder Rosacea