Erythema nodosum: symptomen, oorzaken & behandeling

Erythema nodosum is een ontsteking van het onderhuidse vetweefsel, ook wel panniculitis genoemd (ICD-10: L52). De aandoening uit zich als pijnlijke, rode en warme bulten op de voorzijde van de onderbenen, die doorgaans symmetrisch verspreid zijn over beide benen.

Panniculitis: de medische term verwijst naar een ontsteking van het subcutane vetweefsel, het laagje vet direct onder de huid. Erythema nodosum is de meest voorkomende vorm van panniculitis. De ontsteking zit diep onder het huidoppervlak, wat verklaart waarom de bulten pijnlijk zijn bij aanraking en bij lopen.

Erythema nodosum treft voornamelijk vrouwen tussen de 15 en 40 jaar, met een geschatte incidentie van ongeveer 2,4 per 100.000 per jaar. De aandoening heeft een seizoensverband: ze treedt vaker op in de eerste helft van het jaar (winter en voorjaar), in samenhang met luchtweginfecties.

Twee geruststellende feiten: erythema nodosum laat nooit littekens na, en het is niet besmettelijk. De bulten verkleuren en verdwijnen vanzelf, net zoals een blauwe plek dat doet, al vraagt dit doorgaans 3 tot 6 weken.

Erythema nodosum is geen huidinfectie op zich, maar een reactie van het immuunsysteem op een trigger elders in het lichaam. Het afweersysteem reageert op een infectie, een middel of een onderliggende aandoening, en die reactie manifesteert zich in het vetweefsel onder de huid.

Infecties als oorzaak: De meest frequente trigger bij volwassenen is een streptokokkeninfectie van de keel (keelontsteking). Bij kinderen is dit eveneens de meest voorkomende oorzaak. Andere infecties die erythema nodosum kunnen uitlokken zijn tuberculose, kattenkrabziekte en diverse luchtweginfecties. Covid-19 is ook als mogelijke trigger beschreven.

Middelen en andere oorzaken: Orale anticonceptiepillen zijn een bekende oorzaak, net als bepaalde antibiotica (sulfonamiden). Chronische ontstekingsziekten zoals de ziekte van Crohn, colitis ulcerosa en sarcoïdose worden regelmatig in verband gebracht met erythema nodosum. Een bijzondere combinatie is het Löfgren-syndroom: erythema nodosum dat optreedt samen met een uitzetting van lymfeklieren in de borstkas en gewrichtsklachten, als variant van sarcoïdose. In ongeveer 45% van de gevallen wordt geen duidelijke oorzaak gevonden.

De prodromale fase: Een opvallend kenmerk is dat 7 tot 14 dagen vóórdat de bulten zichtbaar worden, griepachtige klachten kunnen optreden: koorts, vermoeidheid, gewrichtspijn (met name in de enkels en knieën) en een algemeen ziek gevoel. Veel mensen herkennen dit patroon achteraf.

Het meest kenmerkende symptoom van erythema nodosum zijn pijnlijke, rode en warme bulten op de voorzijde van beide onderbenen (scheenbenen). De bulten zijn 1 tot 5 centimeter groot, voelen hard aan en zijn symmetrisch verdeeld over beide benen. Ze zijn pijnlijk bij aanraking en kunnen het lopen bemoeilijken.

Bij veel patiënten gaan de bulten vooraf aan een periode van een tot twee weken met griepachtige klachten, gewrichtspijn (enkels, knieën) en vermoeidheid. Gewrichtsklachten treden op bij ongeveer 50% van de patiënten en kunnen zelfs weken voor de onderhuidse bulten aanwezig zijn.

Het kleurverloop: De bulten beginnen als helderrood, gaan over in paarsrood en verkleuren vervolgens naar groenig-geel, vergelijkbaar met het kleurverloop van een blauwe plek die geneest. Dit verloop duurt doorgaans 3 tot 6 weken. Er treden nooit zweren of littekenweefsel op, wat erythema nodosum onderscheidt van vasculitis (bloedvatontsteking).

Kan erythema nodosum wijzen op kanker of leukemie? Dit is een vraag die veel bezorgde mensen zoeken: het antwoord is geruststellend. In de overgrote meerderheid van de gevallen is erythema nodosum een reactie op een infectie of een middel, zonder enig verband met kanker of leukemie. In zeldzame gevallen is een link met leukemie of andere systeemaandoeningen beschreven, maar dan zijn doorgaans ook andere duidelijke symptomen aanwezig (vermoeidheid, nachtelijk zweten, vergrote lymfeklieren). Twijfel je? Laat je klachten dan onderzoeken. Via Skindr beoordeelt een gecertificeerde dermatoloog je foto's binnen 48 uur.

Erythema nodosum verschijnt bij verreweg de meeste patiënten op de voorzijde van de onderbenen, ter hoogte van de scheenbenen. De verdeling is symmetrisch: doorgaans zijn beide benen tegelijk aangetast.

In minder frequent voorkomende gevallen kunnen de bulten ook optreden op de armen (strekzijde van de onderarmen) of op de dijen. De romp en het gezicht zijn zeldzame locaties.

De symmetrische verdeling over beide onderbenen is een van de kenmerken die artsen helpt om erythema nodosum te herkennen. Bij kinderen treedt erythema nodosum op dezelfde locaties op als bij volwassenen, maar de meest voorkomende oorzaak bij kinderen is een streptokokkeninfectie van de keel.

De behandeling van erythema nodosum richt zich in de eerste plaats op de onderliggende oorzaak. Als die oorzaak wordt aangepakt, verdwijnen de huidafwijkingen doorgaans vanzelf. Daarnaast kan de behandeling zich richten op het verlichten van de klachten gedurende het genezingsproces.

Zelfzorg: Rust is een van de meest effectieve zelfzorgmaatregelen: het been omhoogleggen (bij voorkeur boven harthoogte) vermindert de zwelling en de pijn. Steunkousen of een Tubigrip-verband ondersteunen de bloedcirculatie. Koele of warme kompressen (afhankelijk van persoonlijke voorkeur) kunnen de pijn verlichten. Zwaar tillen en langdurig staan of lopen verergert de klachten in de acute fase.

Pijnstilling: NSAID's zoals ibuprofen, diclofenac of aspirine zijn de eerste keuze voor pijnstilling. Ze werken ontstekingsremmend en verminderen de pijn en zwelling. Cortico​steroïden worden alleen ingezet bij ernstige gevallen of wanneer de onderliggende aandoening dit vereist, en altijd via een arts.

Wanneer naar de arts bij erythema nodosum? Raadpleeg een arts als de bulten na 6 weken niet verdwenen zijn, als ze terugkeren, als er geen duidelijke oorzaak is, als er koorts of ernstige gewrichtsklachten aanwezig zijn, of als je vermoedt dat een onderliggende aandoening een rol speelt. Bij erythema nodosum in het kader van IBD (ziekte van Crohn, colitis ulcerosa) geldt: behandeling van het onderliggende darmlijden is de meest effectieve aanpak.

Via Skindr ontvang je binnen 48 uur advies van een gecertificeerde dermatoloog, zonder doorverwijzing of wachtkamer.

Erythema nodosum is geen huidinfectie, waardoor sommige veelgebruikte middelen simpelweg niet werken.

Lokale antibioticazalf heeft geen enkel effect: de ontsteking zit diep in het vetweefsel en wordt niet veroorzaakt door een bacteriële huidinfectie, maar door een immuunreactie. Alleen pijnstillers geven zonder de onderliggende oorzaak te behandelen is onvoldoende bij recidiverende gevallen: de bulten keren dan terug. Langdurig in de zon zitten of warmte opzoeken in de acute fase kan de zwelling verergeren. Stevig masseren van de bulten geeft geen verlichting, maar veroorzaakt extra pijn door de ontsteking in het weefsel.

Afwachten zonder medische beoordeling bij bulten die langer dan 6 weken aanhouden of terugkomen is ook niet aangewezen.

Hoe lang duurt erythema nodosum?

De bulten verdwijnen vanzelf in 3 tot 6 weken. Behandeling van de onderliggende oorzaak versnelt het herstel. Bij sommige mensen keert erythema nodosum terug (recidiverende vorm), waarbij de klachten meer maanden kunnen aanhouden.

Is erythema nodosum besmettelijk?

Nee. Erythema nodosum is niet besmettelijk: het is geen huidinfectie, maar een reactie van het afweersysteem. Je kunt het niet overdragen op anderen.

Kan erythema nodosum wijzen op kanker of leukemie?

In de overgrote meerderheid van de gevallen niet. Erythema nodosum is bijna altijd een reactie op een infectie, een middel of een chronische ontsteking. In zeldzame gevallen is een verband met leukemie beschreven, maar dan zijn doorgaans ook andere symptomen aanwezig. Twijfel je? Laat je klachten onderzoeken.

Wat veroorzaakt erythema nodosum?

Het afweersysteem reageert op een infectie (streptokokken, tuberculose), een middel (anticonceptiepillen, sulfonamiden) of een chronische ontsteking (ziekte van Crohn, sarcoïdose). In ongeveer 45% van de gevallen wordt geen duidelijke oorzaak gevonden.

Kan Skindr helpen bij erythema nodosum?

Ja. Een gecertificeerde dermatoloog beoordeelt je foto's en klachten binnen 48 uur, zonder dat je daarvoor een doorverwijzing van de huisarts nodig hebt. Zo weet je snel of verdere stappen nodig zijn.

Skindr dermatologen (medische eindredactie)

Huidziekten.nl: Erythema nodosum (Dr. Jan R. Mekkes, 2023)

Huidarts.com: Erythema nodosum (Dr. M.D. Njoo, 2026)

EBPNet / Gezondheid en Wetenschap: Erythema nodosum

DermNet NZ: Erythema nodosum