Erythema multiforme: symptomen, oorzaken & behandeling

Erythema multiforme (EEM) is een acute overgevoeligheidsreactie van de huid waarbij kenmerkende ronde laesies ontstaan die eruitzien als schietschijven of doelschijven, vandaar ook de naam "target lesions". De aandoening staat medisch ook bekend als erythema exsudativum multiforme. EEM treft mensen van alle leeftijden en komt het vaakst voor bij jongvolwassenen.

EEM minor en EEM major: wat is het verschil?

EEM bestaat in twee vormen. EEM minor is de milde, meest voorkomende variant: de laesies beperken zich tot de huid, eventueel met een lichte betrokkenheid van de mondmucosa. EEM major is een ernstiger beeld waarbij meerdere slijmvliesgebieden tegelijk aangedaan zijn, waaronder mond, ogen en genitaliën. EEM major vereist altijd medische begeleiding.

Wat is het verschil tussen erythema multiforme en Stevens-Johnsonsyndroom (SJS)?

EEM en Stevens-Johnsonsyndroom (SJS) worden historisch gezien verwisseld, maar zijn onderscheiden aandoeningen. EEM is mild en beperkt zich tot de huid of een enkel slijmvliesgebied. SJS is een zeldzame maar levensgevaarlijke overgevoeligheidsreactie waarbij de huid op grote oppervlakken loskomt en meerdere slijmvliezen ernstig aangetast zijn. Gaat jouw uitslag gepaard met koorts en slijmvliesproblemen op meerdere locaties? Ga dan onmiddellijk naar de spoedeisende hulp.

Erythema multiforme ontstaat door een overgevoeligheidsreactie van het immuunsysteem, meestal uitgelokt door een infectie of, minder frequent, door een middel.

De voornaamste oorzaak is een infectie met het herpessimplexvirus, het virus dat ook koortslip (herpes simplex) als voornaamste oorzaak van EEM veroorzaakt. Het immuunsysteem reageert op restanten van het herpesvirus in de huid, wat de typische laesies in gang zet. Bij recidiverende EEM is herpes simplex de meest voorkomende trigger. Recidieven treden vaker op in het voorjaar en het najaar, wanneer zonlicht en temperatuurwisselingen het virus kunnen activeren.

Een tweede bekende infectieuze trigger is Mycoplasma pneumoniae, een bacterie die luchtweginfecties veroorzaakt. Bij kinderen en jongeren kan een Mycoplasma-infectie aanleiding geven tot een specifieke vorm van EEM met uitgesproken slijmvliesaantasting, ook wel MIRM (Mycoplasma-gerelateerde slijmvliesontsteking) genoemd.

Andere mogelijke oorzaken zijn bepaalde middelen, zoals niet-steroïdale ontstekingsremmers, sulfonamiden en anti-epileptica. Vaccinaties zijn een zeldzame maar gedocumenteerde trigger. In een deel van de gevallen wordt geen specifieke oorzaak gevonden: men spreekt dan van idiopathische EEM.

Het kenmerkende symptoom van erythema multiforme zijn target lesions, ook wel schietschijflaesies of iris-laesies genoemd. Deze ronde, gelaagde plekken bestaan uit drie concentrische zones: een donker of necrotisch centrum, een bleke of oedemateuze tussenring en een rode, verheven buitenrand. Dit drielaagse patroon onderscheidt EEM van andere vormen van plotseling optredende huiduitslag.

De laesies verschijnen gewoonlijk binnen 72 uur na het uitlokken van de reactie. Ze beginnen als vlakke rode maculen die uitgroeien tot verheven papulen. Bij EEM major kunnen er centraal blaasjes of erosies ontstaan, die gepaard gaan met pijn of een branderig gevoel.

Hoe ziet erythema multiforme eruit op een donkere huid?

Op donkere of bruine huidtinten zijn de rode tinten van de schietschijflaesies minder opvallend. De plekken verschijnen eerder paarsbruin of hyperpigmenteerd in plaats van helrood, en het drielaagse patroon kan moeilijker te onderscheiden zijn. Het is dan nuttig om te focussen op de structuur (de drie concentrische zones), de symmetrie en de typische locatie op handen en onderarmen.

Bij EEM major zijn ook slijmvliezen aangetast. De meest voorkomende locaties zijn de mond (rode, pijnlijke erosies op lippen en mondslijmvlies), de ogen (roodheid, irritatie, lichtschuwheid) en de genitaliën. Na het herstel kunnen er tijdelijk bruine of hyperpigmenteerde vlekken achterblijven op de aangedane huid.

Let op: zijn slijmvliezen op meer dan één locatie aangetast, of gaat de uitslag gepaard met koorts? Raadpleeg dan snel een arts of ga naar de spoedeisende hulp.

Twijfel je of jouw huiduitslag erythema multiforme is? Een gecertificeerde Skindr-dermatoloog beoordeelt je foto's binnen 48 uur. Meer achtergrondinformatie vind je op DermNet NZ over erythema multiforme.

Erythema multiforme begint typisch op de handen en onderarmen, en verspreidt zich van de periferie richting de romp.

De meest aangetaste plekken zijn de handpalmen en handruggen, de onderarmen en ellebogen, en de voeten en onderbenen. De romp en het gezicht zijn minder frequent betrokken. De uitslag is kenmerkend symmetrisch: de laesies verschijnen gelijktijdig aan beide zijden van het lichaam.

Bij EEM minor blijven de laesies doorgaans beperkt tot de huid, met eventueel een milde betrokkenheid van de mond. Bij EEM major kunnen ook de slijmvliezen aangedaan zijn: lippen en mondholte (pijnlijke erosies en korstvorming), oogconjunctiva (roodheid, irritatie, lichtschuwheid) en genitaliën. Meer over aandoeningen die de mondregio betreffen lees je op huidziekten en de mond. Slijmvliesaantasting in de ogen vraagt altijd om een oogartsconsult om littekenvorming en bijkomende complicaties te voorkomen.

Bij EEM minor is afwachten de eerste stap: de meeste gevallen verdwijnen vanzelf binnen twee tot vier weken zonder behandeling. Ondersteunende maatregelen zoals koele kompressen, pijnstilling en het vermijden van zonlicht helpen de klachten te verlichten.

Behandeling bij recidiverende erythema multiforme

Wanneer EEM herhaaldelijk terugkeert door een herpesinfectie, kunnen antivirale middelen de duur en intensiteit van een aanval verminderen. Bij mensen met meer dan twee aanvallen per jaar kan een onderhoudsbehandeling worden overwogen om verdere terugval te voorkomen. Recidieven treden vaker op in het voorjaar en het najaar, wanneer zonlicht het herpesvirus kan activeren. Consequent zonnebescherming gebruiken is een eenvoudige maar doeltreffende preventieve maatregel.

Bij EEM major, met aantasting van meerdere slijmvliesgebieden, wordt soms een kortdurende behandeling met corticosteroïden ingezet. Bij ernstige gevallen met uitgebreide slijmvliesletsels kan opname in het ziekenhuis noodzakelijk zijn.

Om andere huidaandoeningen uit te sluiten, zoals netelroos (urticaria) of pityriasis rosea als differentiaaldiagnose, kan jouw dermatoloog aanvullend onderzoek aanvragen.

Wanneer is spoed nodig bij erythema multiforme?

Zoek onmiddellijk medische hulp als meer dan twee slijmvliesgebieden (mond, ogen, genitaliën) tegelijk aangedaan zijn, als je hoge koorts hebt in combinatie met uitgebreide huiduitslag, of als de uitslag zich razendsnel verspreidt. Dit kan wijzen op EEM major of op het zeldzame maar levensgevaarlijke Stevens-Johnsonsyndroom. De NVDV-patiëntenfolder erythema multiforme geeft aanvullende informatie over wanneer je actie moet ondernemen.

Via Skindr ontvang je binnen 48 uur advies van een gecertificeerde dermatoloog. Of het nu jouw eerste aanval is of je al meerdere keren bent teruggevallen: je ontvangt een persoonlijk behandelplan, inclusief advies over preventie, zonder wachtrij.

Niet alle aanpakken die logisch lijken, helpen bij erythema multiforme. Sommige kunnen de situatie zelfs verergeren.

Een corticosteroïdcrème op de laesies smeren volstaat niet wanneer herpes simplex de uitlokkende oorzaak is. Zonder aanpak van de virale infectie blijft EEM terugkomen.

Zonlicht opzoeken als "remedie" werkt averechts: blootstelling aan de zon kan een nieuwe herpesopstoot uitlokken, die op haar beurt een nieuwe aanval van EEM in gang zet.

Wachten bij slijmvliesaantasting van mond, ogen of genitaliën is geen optie. Zodra meerdere slijmvliesgebieden aangedaan zijn, is snel medisch advies noodzakelijk.

Zelfdiagnose uitsluitend op basis van foto's is riskant. De overgang van EEM major naar Stevens-Johnsonsyndroom is soms moeilijk te beoordelen, ook voor een leek. Bij twijfel of verergering is een beoordeling door een gecertificeerde dermatoloog de veiligste keuze.

Geef kinderen met EEM geen aspirine (acetylsalicylzuur): dit vergroot het risico op een zeldzame maar ernstige complicatie (Reye-syndroom).

Is erythema multiforme besmettelijk?
Nee. Erythema multiforme is een reactie van je eigen immuunsysteem op een infectie of een middel. De aandoening zelf is niet overdraagbaar van persoon op persoon.

Gaat erythema multiforme vanzelf over?
Ja, EEM minor verdwijnt in de meeste gevallen vanzelf binnen twee tot vier weken. Soms blijven er tijdelijk bruine of hyperpigmenteerde vlekken achter. Antivirale middelen zijn alleen nodig wanneer herpes de trigger is of bij ernstige gevallen.

Wat is het verschil tussen erythema multiforme en Stevens-Johnsonsyndroom?
EEM is mild en beperkt zich tot de huid of een enkel slijmvliesgebied. Stevens-Johnsonsyndroom (SJS) is een zeldzame maar levensgevaarlijke aandoening waarbij de huid op grote oppervlakken loskomt en meerdere slijmvliezen ernstig aangedaan zijn. Bij ernstige symptomen: ga onmiddellijk naar de spoedafdeling.

Kan erythema multiforme terugkomen?
Ja. Recidiverende EEM is in de meeste gevallen gekoppeld aan herpessimplexinfecties. Een onderhoudsbehandeling met antivirale middelen kan bij frequente terugval helpen om nieuwe aanvallen te voorkomen.

Hoe lang duurt een aanval van erythema multiforme?
Een aanval duurt gemiddeld twee tot vier weken. Na het herstel kunnen bruine of hyperpigmenteerde vlekken tijdelijk zichtbaar blijven op de aangedane plekken.

Kan Skindr helpen bij erythema multiforme?
Ja. Via Skindr beoordeelt een gecertificeerde dermatoloog je foto's en klachten binnen 48 uur. Je ontvangt een persoonlijk behandeladvies, ook als je regelmatig terugvalt. Geen wachtrij, geen doorverwijzing nodig.

1. Skindr dermatologen (medisch geverifieerde content)
2. EBPNet/CEBAM — Rode veelvormige huiduitslag (erythema multiforme) | gezondheidenwetenschap.be
3. DermNet NZ — Erythema multiforme
4. NVDV — Patiëntenfolder Erythema exsudativum multiforme | nvdv.nl