Insectenbeten en steken: symptomen, oorzaken en behandeling

Insectenbeten en steken zijn twee verschillende dingen, ook al gebruiken we de termen vaak door elkaar. Een insectenbeet is oppervlakkig. Insecten die bijten, zoals muggen, vlooien, dazen, teken en bedwantsen, doen dit om zich te voeden met je bloed. Ze gebruiken hun monddelen om je huid te doorboren en bloed op te zuigen. De huidreactie die je ervaart wordt veroorzaakt door het speeksel dat het insect achterlaat.

Een insectensteek daarentegen dringt dieper door in je huid en is meestal meteen pijnlijk. Bijen, wespen, hommels en mieren steken uit zelfverdediging, niet om te eten. Ze gebruiken hun angel om gif in je huid te injecteren. Dit gif veroorzaakt direct pijn en kan leiden tot zwelling en roodheid.

Over het algemeen zijn insectenbeten en steken onschuldig. Je hebt enkele uren tot dagen last van plaatselijke jeuk of pijn, maar daarna trekt het vanzelf weg. De ernst van je reactie hangt af van je individuele gevoeligheid en het type insect.

Toch zijn er situaties waarin insectenbeten en steken wel degelijk gevaarlijk kunnen zijn. Sommige insecten zijn dragers van ziektes die ze via hun beet kunnen overdragen. In België is dit gelukkig zeldzaam, maar teken kunnen bijvoorbeeld de bacterie die de ziekte van Lyme veroorzaakt overdragen. Mensen met een allergie voor bijen, wespen of hommels kunnen een levensbedreigende reactie krijgen na een steek.

Insecten bijten en steken om verschillende redenen, en het begrijpen van deze mechanismen helpt om de reacties te begrijpen.

Bloedzuigende insecten zoals muggen hebben je bloed nodig als voedingsbron. Alleen de vrouwelijke muggen bijten, omdat ze de eiwitten uit je bloed nodig hebben om eitjes te ontwikkelen. Wanneer een mug je bijt, spuit ze speeksel in dat stoffen bevat die je bloed vloeibaar houden. Je immuunsysteem herkent dit speeksel als vreemd en reageert erop, wat de jeuk en zwelling veroorzaakt.

Teken werken op een vergelijkbare manier, maar blijven veel langer vastgehecht aan je huid. Ze kunnen zich urenlang of zelfs dagenlang met je bloed voeden. Hoe langer een teek vastzit, hoe groter het risico dat eventuele ziekteverwekkers worden overgedragen. Daarom is het belangrijk om teken snel te verwijderen.

Bedwantsen verstoppen zich overdag in bedden en meubels en komen 's nachts tevoorschijn om te bijten. Vlooien springen vanaf de vacht van huisdieren of uit het tapijt op je benen. Beide zoeken je op tijdens de nacht of wanneer je stilzit.

Stekende insecten zoals bijen en wespen gebruiken hun angel alleen als ze zich bedreigd voelen. Een bij kan maar één keer steken omdat haar angel met weerhaakjes in je huid blijft zitten. De bij scheurt zich los en sterft daarna. Een wesp of hommel kan meerdere keren steken omdat hun angel glad is.

Het gif dat via de angel wordt geïnjecteerd bevat verschillende stoffen. Sommige veroorzaken direct pijn en weefselschade. Andere zijn allergenen die bij gevoelige mensen een overreactie van het immuunsysteem kunnen uitlokken. Dit kan leiden tot lokale zwelling, maar bij mensen met een allergie kan dit uitgroeien tot een levensbedreigende reactie waarbij de luchtwegen kunnen dichtknijpen.

De individuele reactie op insectenbeten en steken verschilt enorm tussen mensen. Sommigen merken nauwelijks iets van een muggenbeet, terwijl anderen grote jeukende bulten krijgen die dagen blijven zitten. Deze verschillen hebben te maken met hoe je immuunsysteem reageert en kunnen zelfs veranderen gedurende je leven.

De symptomen die je ervaart hangen sterk af van welk insect je gebeten of gestoken heeft en hoe gevoelig je bent.

Bij muggenbeten verschijnt eerst een kleine rode vlek die snel opzwelt tot een jeukende bult. Bij sommige mensen blijft dit beperkt, terwijl anderen grote zwellingen krijgen die dagen kunnen aanhouden. De jeuk kan behoorlijk intens zijn en wordt vaak erger als je krabt.

Vlooienbeten herken je aan groepjes van kleine rode puntjes, vooral op je onderbenen en voeten. Ze jeuken flink en kunnen weken zichtbaar blijven. Vlooien bijten vaak meerdere keren achter elkaar, wat het patroon van groepjes verklaart.

Bedwantsbeten zijn rode, ietwat gezwollen vlekken die vaak in een rij of groepje zitten. Ze verschijnen op lichaamsdelen die tijdens het slapen bloot lagen. De beten kunnen behoorlijk jeuken en blijven enkele weken zichtbaar.

Tekenbeten voel je vaak niet eens gebeuren omdat teken een verdovende stof in je huid spuiten. Je merkt pas dat er een teek zit wanneer je hem voelt of ziet als een klein zwart of bruin bolletje. Na verwijdering kan er een kleine rode vlek blijven zitten. Het is cruciaal om alert te zijn op een rode ring die zich rond de beet ontwikkelt, vaak na ongeveer een week. Dit kan wijzen op de ziekte van Lyme.

Dazenbeten zijn pijnlijker dan muggenbeten. Er ontstaat een rode, gezwollen plek die kan gaan etteren als je eraan krabt. Dazen zijn agressiever en hun beten doen echt pijn op het moment zelf.

Bijen, wespen en hommelsteken zijn meteen erg pijnlijk. De pijnscheut is scherp en hevig. Direct daarna zwelt de plek op en wordt rood. De pijn neemt meestal af na enkele uren, maar de zwelling kan dagenlang aanhouden. Bij een bijensteek blijft de angel met het gifzakje in je huid zitten en blijft gif pompen zolang hij daar zit.

Bij mensen zonder allergie blijft de reactie lokaal beperkt tot de directe omgeving van de beet of steek, meestal niet groter dan een paar centimeter doorsnede. Bij gevoelige mensen kan de lokale reactie uitgebreider zijn met grotere zwellingen.

Een allergische reactie herken je aan symptomen die verder gaan dan alleen lokale zwelling. Je voelt je algemeen onwel, misselijk of duizelig. Er kunnen rode uitslag of vlekken en jeuk ontstaan over je hele lichaam. In ernstige gevallen voel je je keel dik worden, krijg je moeite met ademhalen en raak je in paniek. Dit is een levensbedreigende situatie die directe medische hulp vereist.

‍Muggen bijten vooral op onbedekte huidgebieden die makkelijk bereikbaar zijn: je armen, benen, enkels, handen, gezicht en nek. Ze zijn vooral actief in de schemering en 's nachts, maar sommige soorten bijten ook overdag. Muggen worden aangetrokken door koolstofdioxide uit je ademhaling, lichaamswarmte en bepaalde lichaamsgeuren.

Bedwantsbeten verschijnen op lichaamsdelen die tijdens het slapen bloot waren, zoals je armen, benen, nek en gezicht. Ze komen vaak voor in een lijn of zigzagpatroon, omdat de bedwants tijdens het voeden over je huid kruipt en meerdere keren bijt.

Vlooienbeten zie je vooral op de onderbenen, enkels en voeten. Dit komt omdat vlooien vanuit de vloer of vanaf huisdieren omhoog springen en dan het eerste stukje blote huid bijten. Ze kunnen echter overal bijten waar ze toegang hebben tot je huid.

Teken kunnen overal op je lichaam terechtkomen, maar hebben voorkeur voor warme, vochtige plekken. Ze kruipen vaak omhoog vanaf je benen en zoeken plekken zoals je liezen, oksels, achter je oren, in je nek of in je hoofdhuid. Bij kinderen vind je teken vaak in en rond het hoofd.

Dazenbeten komen voor op blootgestelde lichaamsdelen, vooral op je armen en benen. Dazen zijn overdag actief en bijten vooral buitenshuis. Ze kunnen door dunne kleding heen bijten.

Hertenluisvliegen komen vooral voor in bossen in september en oktober. Ze kruipen onder je kleding en bijten vaak op bedekte lichaamsdelen zoals je romp, rug of bovenbenen. Hun beten zijn behoorlijk pijnlijk.

Bijen, wespen en hommels steken op elke plek waar je ze per ongeluk aanraakt of waar ze zich bedreigd voelen. Veel steken gebeuren aan handen en armen wanneer je naar het insect slaat. Steken in het gezicht, de mond of keel zijn gevaarlijker vanwege het risico op zwelling die je ademhaling kan belemmeren. Dit gebeurt vooral als je per ongeluk een wesp of bij inslikt. Voeten zijn ook een veelvoorkomende plek, vooral als je blootsvoets door het gras loopt waar bijen op klaverbloemen zitten.

De behandeling richt zich op het verlichten van symptomen en het voorkomen van complicaties. In de meeste gevallen kun je dit zelf doen.

Bij muggenbeten en andere jeukende insectenbeten is het belangrijkste advies: niet krabben. Krabben geeft korte verlichting maar maakt de jeuk uiteindelijk erger en kan leiden tot wondjes en infecties. Koeling met een koud kompres of ijsblokje vermindert de jeuk en zwelling. Een verkoelende gel of anti-jeuk crème brengt ook verlichting. Bij veel beten of heftige jeuk kunnen anti-allergische tabletten helpen.

Teken moet je zo snel mogelijk verwijderen. Gebruik een tekenpincet of tekenkaart en grijp de teek zo dicht mogelijk bij de huid. Trek rustig en recht omhoog zonder te draaien. Desinfecteer de plek daarna. Probeer de teek nooit te verdoven met alcohol of olie, want dan geeft hij juist meer ziekteverwekkers af. Markeer de plek waar de teek zat en houd die enkele weken in de gaten. Bij het verschijnen van een rode ring of bij koorts, neem je contact op met je arts.

Bij een bijensteek moet je de angel zo snel mogelijk verwijderen omdat het gifzakje blijft pompen. Schraap de angel eruit met iets plats zoals een creditcard of nagel. Probeer niet te knijpen want dan pers je meer gif in je huid. De angel van een wesp of hommel gaat er vanzelf uit. Koeling met een koud kompres helpt tegen de pijn en zwelling.

Voor steken in de mond of keel geldt: lik op een ijsblokje of drink koud water om zwelling tegen te gaan. Bij sterke zwelling of moeite met ademhalen, ga je direct naar de spoedopvang.

Als je weet dat je allergisch bent voor insectensteken, moet je altijd een adrenaline-injectie bij je hebben. Bij de eerste tekenen van een allergische reactie gebruik je deze direct en ga je naar het ziekenhuis. Mensen met een bekende allergie krijgen instructies van hun arts over wanneer en hoe ze de injectie moeten gebruiken.

Bij tekenen van infectie zoals toenemende roodheid, warmte, zwelling, ettering of koorts, neem je contact op met je arts. Een geïnfecteerde beet of steek heeft behandeling met antibiotica nodig.

Voor mensen die vaak gestoken worden en daar veel last van hebben, kan een desensibilisatiebehandeling overwogen worden. Dit is een langdurige behandeling waarbij je immuunsysteem geleidelijk gewend raakt aan het insectengif, waardoor je minder heftig reageert.

Krabben aan insectenbeten helpt absoluut niet, ook al geeft het even verlichting. Je beschadigt je huid waardoor de jeuk juist erger wordt en bacteriën gemakkelijker binnen kunnen dringen. Dit kan leiden tot infecties die veel lastiger zijn dan de oorspronkelijke beet.

Het openknijpen of prikken van blaasjes die na een steek ontstaan is ook geen goed idee. Je creëert een open wondje dat kan infecteren. Laat blaasjes intact, ze genezen sneller als ze dicht blijven.

Huismiddeltjes zoals tandpasta, azijn, citroen of urine hebben geen bewezen effect op insectenbeten. Ze kunnen je huid juist verder irriteren. Houd het bij bewezen middelen zoals koeling en eventueel een anti-jeuk crème.

Bij bijen, wespen en hommelsteken helpen gewone pijnstillers wel tegen de pijn, maar ze voorkomen geen allergische reactie. Als je allergisch bent, heb je echt adrenaline nodig, geen paracetamol.

Het uitbranden van teken met een sigaret of lucifer is niet alleen pijnlijk, het verhoogt ook het risico op ziekteoverdracht. De teek reageert op de hitte door meer speeksel af te geven, inclusief eventuele ziekteverwekkers. Gebruik altijd een tekenpincet. Wachten tot een teek vanzelf loslaat is ook geen optie. Hoe langer een teek vastzit, hoe groter het risico op infectie.

Alcohol of desinfectiemiddelen op een teek druppelen voordat je hem verwijdert werkt contraproductief. Net als bij verhitten geeft de teek dan meer gif af. Verwijder eerst, desinfecteer daarna.

Bij allergische reacties helpen anti-allergische tabletten niet voldoende snel. Een ernstige allergische reactie ontwikkelt zich binnen minuten en alleen adrenaline kan dit stoppen. Anti-allergische middelen werken te langzaam om een levensbedreigende situatie te voorkomen.

‍Hoe kan ik insectenbeten en steken voorkomen?

Draag beschermende kleding zoals lange mouwen en lange broeken wanneer je in de natuur bent. Gebruik insectenwerende middelen met DEET op onbedekte huid. Vermijd felle parfums en geurende bodylotion die insecten aantrekken. Blijf weg van bloemen, fruit en vuilnisbakken waar wespen en bijen op afkomen. Controleer jezelf op teken na een boswandeling.

Waarom jeuken sommige muggenbeten veel erger dan andere?

Dit heeft te maken met je individuele gevoeligheid en welke muggensoort je gebeten heeft. Ook het moment van de reactie speelt een rol: de eerste beten van het seizoen jeuken vaak erger omdat je immuunsysteem alerter reageert. Naarmate je vaker gebeten wordt, kan de reactie afnemen, hoewel dit niet voor iedereen geldt.

Is het gevaarlijk om een teek meerdere uren te laten zitten?

Ja, het risico op ziekteoverdracht neemt toe naarmate de teek langer vastzit. In de eerste 24 uur is het risico relatief klein, maar daarna stijgt het significant. Daarom is het belangrijk om teken zo snel mogelijk te verwijderen zodra je ze ontdekt.

Kan ik allergisch worden voor insectensteken?

Ja, een allergie kan zich op elk moment in je leven ontwikkelen. Je kunt jarenlang zonder problemen gestoken worden en opeens een allergische reactie krijgen. Ook kan de ernst van je reactie toenemen bij elke volgende steek. Als je familie heeft met een allergie, is je risico hoger.

Wanneer moet ik naar het ziekenhuis na een insectensteek?

Ga direct naar de spoedopvang als je tekenen van een allergische reactie hebt: uitslag over je hele lichaam, zwelling in gezicht of keel, moeite met ademhalen, duizeligheid of flauwvallen. Ook bij meerdere steken tegelijk, een steek in de mond of keel, of bij kinderen die gestoken zijn, is snel medisch advies verstandig.

Hoe lang blijven insectenbeten zichtbaar?

Dit varieert enorm. Muggenbeten verdwijnen meestal binnen enkele dagen. Vlooien en bedwantsbeten kunnen weken zichtbaar blijven. De zwelling na een wespensteek kan een week of langer aanhouden. Als je veel krabt, blijven de plekken langer zichtbaar en kunnen er zelfs littekens ontstaan.

1. Skindr dermatologen
2. Gezondheid en Wetenschap, Insectenbeten en -steken
3. EBPnet (Evidence-Based Practice Network)
4. Kind en Gezin, Dossier Insecten
5. Gezondheid en Wetenschap, Ziekte van Lyme
6. Gezondheid en Wetenschap, Anafylactische reactie