Eczeem: symptomen, oorzaken & behandeling

Eczeem is geen enkele aandoening, maar een verzamelnaam voor verschillende ontstekingsaandoeningen van de huid. Deze ontstekingen hebben verschillende oorzaken en kunnen op elk moment in je leven ontstaan, van baby tot volwassenheid. Wat alle vormen gemeen hebben, is dat ze leiden tot ontstoken, geïrriteerde huid die vaak heftig jeukt en er rood en beschadigd uitziet.

Een belangrijk feit: eczeem is niet besmettelijk. Je kunt het niet overdragen op anderen door aanraking, en je kunt het ook niet oplopen van iemand anders. Het is een reactie van je eigen huid op interne of externe factoren, waarbij het afweersysteem in de huid een rol speelt.

De huid van mensen met eczeem heeft een verstoorde barrièrefunctie. Stel je huid voor als een muur die je lichaam beschermt tegen prikkels van buitenaf. Bij eczeem is die muur verzwakt: er zitten scheurtjes en gaten in waardoor vocht verloren gaat en irriterende stoffen gemakkelijker binnendringen. Dit verklaart waarom mensen met eczeem vaak een droge, gevoelige huid hebben die snel reageert op verschillende prikkels.

Eczeem kan zich op verschillende manieren uiten, van milde droogheid tot ernstige ontstekingen met blaasjes en verdikking van de huid. De impact gaat verder dan alleen de fysieke symptomen. De jeuk kan je slaap verstoren, wat invloed heeft op je energieniveau overdag. Zichtbaar eczeem op je handen of gezicht kan je zelfvertrouwen aantasten. Veel mensen worstelen ook met de onvoorspelbaarheid: periodes waarin de huid rustig is, worden afgewisseld met oplevingen waarbij de klachten ineens verergeren.

De ontwikkeling van eczeem is complex en verschilt per type, maar bij alle vormen speelt een verstoorde huidbarrière een centrale rol. De buitenste laag van je huid functioneert als een beschermend schild. Bij mensen met eczeem werkt dit schild niet optimaal, waardoor de huid kwetsbaarder wordt voor prikkels van buitenaf.

Erfelijkheid speelt een belangrijke rol. Als één of beide ouders eczeem, astma of hooikoorts hebben, is de kans groter dat kinderen ook eczeem ontwikkelen. Deze genetische aanleg betekent niet dat je zeker eczeem krijgt, maar wel dat je huid vatbaarder is voor ontstekingsreacties. Bij atopisch eczeem, de meest voorkomende vorm, is er een genetisch defect in de aanmaak van bepaalde eiwitten die de huidbarrière sterk houden. Het immuunsysteem in de huid reageert ook anders: het schiet sneller in de ontstekingsmodus bij contact met normaal onschuldige stoffen.

Contacteczeem ontstaat door externe invloeden. Bij irriterend contacteczeem beschadigen stoffen zoals schoonmaakmiddelen of overmatig watercontact de huidbarrière rechtstreeks. Allergisch contacteczeem is een immuunreactie: je lichaam heeft een bepaalde stof zoals nikkel of parfum als vreemd geleerd herkennen en reageert daar heftig op bij herhaald contact.

Seborroïsch eczeem hangt samen met een gist die natuurlijk op de huid voorkomt. Bij mensen met deze vorm reageert de huid te sterk op de normale aanwezigheid van deze gist, wat leidt tot ontsteking en schilfering. Hormonen en stress kunnen deze reactie versterken. Nummulair eczeem, met zijn karakteristieke muntvormige plekken, heeft vaak geen duidelijke oorzaak. Vermoedelijk speelt extreme droogheid van de huid een rol, gecombineerd met kleine beschadigingen.

Verschillende triggers kunnen bestaand eczeem verergeren. Stress beïnvloedt je immuunsysteem en verzwakt de huidbarrière. Koude, droge lucht in de winter onttrekt vocht aan de huid. Zweten, schurende kleding, bepaalde voedingsmiddelen en emotionele factoren kunnen allemaal bijdragen aan oplevingen.

Het meest universele en hinderlijke symptoom is jeuk. Deze jeuk varieert van mild tot ondraaglijk en heeft de neiging te verergeren in de avond en nacht. De drang om te krabben is vaak overweldigend, maar krabben beschadigt de huid verder en verergert de ontsteking, wat leidt tot een vicieuze cirkel.

Roodheid is een ander kenmerkend teken van actief eczeem. Op lichtere huidtinten is deze roodheid duidelijk zichtbaar als heldere rode vlekken. Op donkerdere huidtinten kan eczeem zich uiten als donkerbruine, paarse of grijsachtige verkleuringen die minder opvallend zijn maar even irriterend aanvoelen. Deze verkleuringen kunnen na genezing nog maanden zichtbaar blijven.

Droogheid en schilfering zijn vrijwel altijd aanwezig. De huid voelt ruw aan en verliest voortdurend kleine schilfers. Bij sommige vormen, zoals seborroïsch eczeem, zijn de schilfers vettig en gelig. In acute fasen kunnen blaasjes ontstaan die intens jeuken en kunnen openbarsten, waardoor de huid nat wordt en extra kwetsbaar voor infecties.

Bij chronisch eczeem verdikt de huid en krijgt een leerachtig uiterlijk. Dit proces heet lichenificatie en is een gevolg van langdurige ontsteking en herhaaldelijk krabben. De huidlijnen worden dieper en prominenter, vooral op plekken die vaak worden bekrabbeld. Scheurtjes en kloven in de huid zijn pijnlijk en komen vooral voor op plaatsen waar de huid beweegt, zoals de handen en rond gewrichten.

De ernst van symptomen wisselt sterk tussen personen en over tijd. Sommige mensen hebben alleen milde symptomen, anderen kampen met ernstig eczeem dat grote delen van hun lichaam aantast en hun dagelijkse leven beperkt.

De locaties waar eczeem verschijnt, hangen sterk af van het type eczeem en de leeftijd. Bij baby's met atopisch eczeem zie je de eerste tekenen vaak op de wangen, voorhoofd en hoofdhuid. Naarmate kinderen ouder worden, verplaatst het zich typisch naar de plooien van het lichaam. De elleboogplooien en knieholten zijn klassieke locaties, ook de polsen, enkels en hals worden vaak aangetast.

Bij volwassenen kunnen de handen prominent worden aangetast. Handeczeem is bijzonder vervelend omdat je handen voortdurend in contact komen met water, zeep en andere potentieel irriterende stoffen. Voor mensen wiens werk veel handenwassen of contact met chemicaliën vereist, kan dit problematisch zijn.

Seborroïsch eczeem verschijnt op plaatsen waar veel talgklieren zitten: de hoofdhuid (waar het bekend staat als roos), wenkbrauwen, neusvleugels, achter de oren en soms de borstkas. Bij baby's zie je het als gele, vette korsten op de hoofdhuid, vaak melkkorstjes genoemd.

Nummulair eczeem vertoont een voorkeur voor de benen, vooral de onderbenen. De muntvormige plekken kunnen echter ook verschijnen op de armen en romp. Ze zijn scherp begrensd en duidelijk te onderscheiden van de omliggende gezonde huid. Contacteczeem verschijnt op plaatsen die in contact komen met de veroorzakende stof, zoals bij nikkelallergie op plekken waar sieraden de huid raken.

De behandeling begint altijd met goede basishuidverzorging. Het dagelijks aanbrengen van vette, emolliërende crèmes is fundamenteel. Deze crèmes herstellen de huidbarrière, houden vocht vast en beschermen tegen externe prikkels. Het beste kun je ze aanbrengen op licht vochtige huid na het douchen, wanneer de huid het meest ontvankelijk is. Herhaal dit meerdere keren per dag, vooral bij droog weer.

Je arts zal bij actieve ontstekingen een ontstekingsremmende crème of zalf voorschrijven. De sterkte en duur hangen af van de ernst en locatie van je eczeem. Het doel is de ontsteking snel onder controle te krijgen, zodat de jeuk afneemt en je huid kan herstellen. De behandeling wordt meestal geleidelijk afgebouwd zodra de symptomen verminderen.

Bij specifieke vormen zijn er gerichte aanvullende behandelingen. Als er sprake is van contacteczeem, is het identificeren en vermijden van de veroorzakende stof cruciaal. Je arts kan doorverwijzen voor allergietesten. Voor Seborroïsch eczeem op de hoofdhuid zijn speciale shampoos beschikbaar die helpen de gist onder controle te houden.

Wanneer lokale behandelingen onvoldoende effect hebben, zijn er systemische behandelingen beschikbaar. Dit zijn medicijnen die je inneemt of krijgt toegediend en die je hele immuunsysteem beïnvloeden. Deze worden gereserveerd voor matig tot ernstig eczeem dat niet reageert op reguliere behandelingen.

Zelfzorgmaatregelen versterken elke medische behandeling. Neem korte, lauwe douches in plaats van lange, hete baden die de huid uitdrogen. Gebruik zachte, parfumvrije zeep of zeepvervangers. Draag zachte kleding van natuurlijke vezels zoals katoen, en vermijd schurende stoffen zoals wol direct op de huid. Was nieuwe kleding voordat je deze draagt.

Leer je triggers kennen en vermijd ze waar mogelijk. Houd een dagboek bij waarin je noteert wanneer je eczeem opleeft. Patronen kunnen helpen identificeren of bepaalde factoren je eczeem verergeren. Jeukbeheer is een apart aandachtsgebied. Houd je nagels kort en overweeg katoenen handschoenen tijdens het slapen. Koele kompressen kunnen tijdelijk verlichting bieden.

Een veelgemaakte fout is het overmatig wassen van de huid. Te vaak wassen of te lang douchen droogt de huid juist uit en verzwakt de huidbarrière verder. Water, vooral heet water, onttrekt vocht aan je huid en spoelt de natuurlijke beschermende oliën weg. Beperk je douche tot vijf tot tien minuten en gebruik lauw water.

Het gebruik van gewone zeep, zeker die met parfum, is contraproductief. Deze producten zijn vaak te agressief voor de gevoelige huid van mensen met eczeem. Ook producten die als natuurlijk worden gemarkeerd, kunnen irriterende stoffen bevatten. Kies specifiek voor producten die zijn ontwikkeld voor gevoelige huid.

Het idee dat je eczeem moet laten uitdrogen om te genezen, is een misvatting. Een droge huid is een zwakke huid die juist vatbaarder is voor nieuwe ontstekingen. Constant hydrateren en vocht vasthouden is essentieel voor herstel. Ook na genezing blijft regelmatig insmeren nodig.

Het negeren van vroege tekenen van een opleving in de hoop dat het vanzelf overgaat, leidt vaak tot ernstigere symptomen die langer duren en moeilijker te behandelen zijn. Vroege interventie voorkomt dat een kleine opleving uitgroeit tot een grote ontstekingsreactie.

Het willekeurig stoppen met voorgeschreven behandeling zodra de symptomen verbeteren, is een veelvoorkomende valkuil. Eczeem is een chronische aandoening waarbij de onderliggende kwetsbaarheid blijft bestaan, zelfs wanneer je geen symptomen meer ziet. Volg altijd het afbouwschema dat je arts heeft voorgeschreven.

Is eczeem besmettelijk?

Nee, absoluut niet. Eczeem is een reactie van je eigen huid en immuunsysteem, geen infectieziekte. Je kunt het niet overdragen op anderen door aanraking of op welke andere manier dan ook.

Groei je over eczeem heen?

Dat hangt af van het type eczeem. Veel kinderen met atopisch eczeem zien hun symptomen afnemen of volledig verdwijnen in de puberteit of vroege volwassenheid. Bij sommigen blijft het echter bestaan of komt het later terug. Andere vormen, zoals contacteczeem, verdwijnen meestal zodra je de veroorzakende stof mijdt.

Kan voeding eczeem beïnvloeden?

Bij sommige mensen, vooral jonge kinderen met ernstig atopisch eczeem, kunnen bepaalde voedingsmiddelen symptomen verergeren. Dit is echter niet voor iedereen het geval. Eliminatiediëten zonder medische begeleiding worden afgeraden. Als je vermoedt dat voeding een rol speelt, bespreek dit met je arts.

Wanneer moet ik naar de dokter met eczeem?

Bezoek je arts als je nieuwe symptomen ontwikkelt, als bestaand eczeem niet reageert op je huidige behandeling, of als symptomen je dagelijks leven beïnvloeden. Ook als de huid tekenen van infectie vertoont zoals toenemende pijn, warmte, gele korstjes of koorts, is spoedig medisch advies nodig.

Helpt zonlicht tegen eczeem?

Matig zonlicht kan gunstig zijn voor sommige vormen van eczeem door de ontstekingsremmende werking van UV-straling. Let wel op: te veel zon beschadigt de huid en kan eczeem juist verergeren. Gebruik altijd zonnebescherming die geschikt is voor gevoelige huid.

Is eczeem te genezen?

Eczeem is een chronische aandoening waarbij de aanleg blijft bestaan, maar de symptomen zijn goed te beheersen. Met de juiste behandeling en huidverzorging kunnen veel mensen langdurige periodes zonder symptomen bereiken. De focus ligt op het onder controle houden van de aandoening en het voorkomen van oplevingen.

1. Skindr dermatologen
2. Gezondheid en Wetenschap - Eczeem
3. BMJ Best Practice - Overview of dermatitis, februari 2022
4. Thuisarts.nl - Ik heb eczeem
5. EBPnet - Evidence-based richtlijnen voor huisartsen