Lichen Planus: symptomen, oorzaken & behandeling

Lichen planus, ook wel lichen ruber planus genoemd, is een niet-besmettelijke auto-immuunziekte waarbij het eigen immuunsysteem de huid- of slijmvliescellen aanvalt. Het gevolg zijn kenmerkende ontstekingsletsels die afhankelijk van de locatie een verschillende verschijningsvorm hebben. De aandoening treft naar schatting 1% van de bevolking wereldwijd en komt iets vaker voor bij vrouwen dan bij mannen. De meeste patiënten zijn tussen 30 en 60 jaar oud.

Lichen planus kan de huid, de slijmvliezen van de mond, de geslachtsorganen, de nagels en de hoofdhuid aantasten. Niet iedere patiënt krijgt al deze locaties tegelijk. Bij sommige mensen blijft de aandoening beperkt tot één regio, bij anderen treft het meerdere plekken tegelijkertijd.

Naast de klassieke vorm bestaan er verschillende klinische varianten, waaronder: de annulaire variant (ringvormige letsels), de lineaire variant (lijnvormige letsels na krabben), de bulleuze variant (blaarvorming), de hypertrofische variant (dikke, schilferige plaques), lichen planus pigmentosus (donkere verkleuringen, vaker bij donkerdere huidtinten) en de actinische variant (door zonblootstelling uitgelokt).

Lichen planus is een ingrijpende aandoening die de kwaliteit van leven kan beïnvloeden, maar er zijn goede behandelopties beschikbaar die de klachten verlichten.

De exacte oorzaak van lichen planus is niet volledig bekend. Wat wel duidelijk is: T-lymfocyten (een type witte bloedcel) vallen de cellen van de opperhuid of het slijmvlies aan. Dit mechanisme verklaart de ontsteking en de kenmerkende letsels. Lichen planus is uitdrukkelijk niet besmettelijk en kan niet worden overgedragen via contact.

Auto-immuun mechanisme

Bij lichen planus gaat het om een ontregeling van het afweersysteem, waarbij het lichaam zijn eigen huid- of slijmvliescellen als vreemd beschouwt en aanvalt. Waarom dit bij sommige mensen gebeurt, is nog niet volledig opgehelderd. Wel zijn er triggers die de ziekte kunnen uitlokken of verergeren.

Triggers: middelen, stress, virussen en tandheelkundig materiaal

Verschillende factoren kunnen lichen planus uitlokken. Bepaalde middelen, waaronder NSAID's, bètablokkers en ACE-remmers, staan bekend als mogelijke triggers. Chronische stress kan de aandoening uitlokken of verergeren. Tandheelkundig materiaal en amalgaamvullingen kunnen in de mond lichen planus-achtige letsels veroorzaken; het verwijderen van het materiaal kan in sommige gevallen tot verbetering leiden. Risicofactoren zijn verder het vrouwelijk geslacht en een leeftijd tussen 30 en 60 jaar. Daarnaast zijn enkele mogelijke comorbiditeiten beschreven, waaronder schildklieraandoeningen, vitiligo en coeliakie.

Lichen planus op de huid

Het klassieke beeld zijn platte, glanzende bultjes met een hoekige omlijning. Op lichte huid zijn ze paarsrood van kleur; op donkere huid kunnen ze grijsbruin of hyperpigmenteerd zijn. De bultjes zijn doorgaans sterk jeukend. Op het oppervlak zijn soms fijne witte lijntjes zichtbaar, de zogenoemde Wickham striae. Een ander bekend fenomeen is het Koebner-effect: nieuwe letsels verschijnen op plaatsen waar de huid gekrabd is. Na genezing kunnen bruine verkleuringen (postinflammatoire pigmentatie) achterblijven. Bij jeuk als symptoom van lichen planus die het dagelijks leven verstoort, is een consult bij een dermatoloog aangewezen.

Lichen planus in de mond

Lichen planus in de mond treft 30 tot 70% van de patiënten. Het typische beeld zijn witte, kant- of webachtige tekeningen op het slijmvlies van de wangen of de tong. Bij de erosieve vorm zijn er ook rode, pijnlijke erosies. De erosieve vorm is chronisch en vereist regelmatige opvolging, omdat orale lichen planus een klein risico op plaveiselcelcarcinoom met zich meebrengt (0,1 tot 3%). Meer informatie vind je op de pagina over lichen planus in de mond. Voor de beoordeling kan een huidbiopsie uitsluitsel geven.

Lichen planus op de geslachtsorganen

Lichen planus kan ook de vulva, de vagina en de eikel treffen. Bij vrouwen geeft dit pijn, branderigheid en soms witte vlekken of erosies. Genitale lichen planus heeft een verhoogd risico op plaveiselcelcarcinoom (ongeveer 2%) en verdient regelmatige opvolging.

Lichen planus op de nagels

Bij ongeveer 10% van de patiënten zijn ook de nagels betrokken. Kenmerkend zijn ribbelvorming, verdunning en soms pterygium. Meer over nagelafwijkingen bij lichen planus vind je op de gespecialiseerde pagina.

Lichen planus op de hoofdhuid (lichen planopilaris)

Wanneer lichen planus de haarzakjes van de hoofdhuid aantast, spreekt men van lichen planopilaris. Deze aandoening kan leiden tot littekenvorming en blijvende haaruitval. Haarverlies dat reeds is opgetreden, is doorgaans onomkeerbaar. De behandeling is daarom vooral gericht op het afremmen van de ontsteking, het stabiliseren van de aandoening en het voorkomen van verdere uitbreiding van de haaruitval. Meer informatie over lichen planopilaris en haaruitval vind je op de desbetreffende pagina.

Twijfel je over wat je ziet? Een gecertificeerde Skindr-dermatoloog beoordeelt jouw huid of slijmvlies binnen 48 uur.

Lichen planus kan op verschillende plekken op het lichaam verschijnen. De klassieke locaties op de huid zijn de polsen en polsbinnenkanten, de enkels, de onderbenen en de romp. Verder kunnen de mond, de geslachtsorganen (vulva, vagina, eikel), de nagels en de hoofdhuid aangetast zijn.

In zeldzame gevallen treft lichen planus ook de slokdarm, wat slikklachten kan veroorzaken. Dit vraagt altijd om gespecialiseerde evaluatie.

Niet iedere patiënt met lichen planus krijgt alle locaties tegelijk. Hoe de aandoening verloopt, verschilt sterk van persoon tot persoon. Kijk ook op de pagina over haaruitval door lichen planopilaris en nagelafwijkingen bij lichen planus voor meer informatie.

Lichen planus is goed behandelbaar, ook al is een definitieve oplossing niet altijd mogelijk. Het doel van de behandeling is de klachten verlichten, de ontsteking remmen en nieuwe letsels voorkomen.

Uitwendige corticosteroïden

De eerste stap zijn uitwendige corticosteroïden (zalf of crème). Ze remmen de immuunrespons lokaal en verlichten jeuk en ontsteking. Bij mondletsels worden corticosteroïden gebruikt in de vorm van een mondpasta of mondspoeling.

Calcineurine-remmers

Topische corticosteroïden vormen doorgaans de eerste keuze bij de behandeling van lichen planus. Calcineurineremmers, zoals tacrolimus en pimecrolimus, kunnen aanvullend worden ingezet of gebruikt worden als onderhoudsbehandeling om langdurig gebruik van corticosteroïden te beperken. Bij orale of genitale lichen planus kunnen ze in sommige gevallen ook als alternatief voor corticosteroïden worden toegepast. Deze middelen werken immunomodulerend en veroorzaken geen huidatrofie, een mogelijke bijwerking van langdurig corticosteroïdgebruik.

Systemische behandeling

Bij ernstige of uitgebreide lichen planus kan een systemische behandeling nodig zijn met prednison, ciclosporine of hydroxychloroquine.

Lichttherapie

Lichttherapie met UVB of PUVA kan bij uitgebreide lichen planus op de huid effectief zijn.

Behandeling bij mondletsels

Vermijd sterk gekruid, zuur of knapperig voedsel en citrusvrucht. Wanneer schimmelinfecties optreden als complicatie, worden antimycotica toegevoegd. Indien tandheelkundig materiaal (amalgaam) als trigger wordt vermoed, kan vervanging verlichting geven.

Zelfzorg

Krab niet aan de letsels (Koebner-effect). Draag losse kleding op de aangetaste gebieden. Gebruik een zachte tandenborstel bij orale lichen planus. Stressreductie helpt opstoten te beperken. Prognose: huid 1 tot 2 jaar spontaan; slijmvliezen chronisch. Via Skindr ontvang je binnen 48 uur advies van een gecertificeerde dermatoloog, zonder doorverwijzing of wachtkamer.

Krabben aan de letsels is een van de meest schadelijke dingen die je kunt doen: door het Koebner-effect ontstaan er nieuwe lichen planus-letsels op plaatsen die je krabt. Antihistaminica werken niet als primaire behandeling voor de jeuk bij lichen planus, omdat de jeuk niet door histamine maar door het auto-immuunmechanisme veroorzaakt wordt. Een corticosteroïdenkuur te vroeg staken is ook een veelgemaakte fout: letsels kunnen snel terugkomen.

Etherische oliën en volksmiddelen aangebracht op mondletsels zijn niet bewezen effectief en kunnen het slijmvlies verder irriteren. Bij de actinische variant van lichen planus kan overmatige UV-blootstelling de letsels verergeren. Heb je twijfels over de juiste behandeling? Een gecertificeerde dermatoloog geeft je binnen 48 uur duidelijkheid.

Is lichen planus besmettelijk?

Nee. Lichen planus is een auto-immuunziekte waarbij het lichaam zijn eigen cellen aanvalt. De aandoening kan niet worden overgedragen via contact, huidaanraking, kussen of seks.

Hoe lang duurt lichen planus?

Op de huid verdwijnen de letsels bij de meeste patiënten spontaan binnen één tot twee jaar. Op slijmvliezen verloopt lichen planus vaker chronisch en vereist regelmatige opvolging.

Wat zijn de eerste tekenen van lichen planus?

Platte, paarsrode of glanzende bultjes op de polsen of enkels, vaak gepaard gaand met intense jeuk. In de mond of op de geslachtsdelen kan lichen planus zich uiten als een witte kant- of webachtige tekening, soms met pijnlijke erosies die een branderig of pijnlijk gevoel veroorzaken.

Kan lichen planus terugkomen?

Ja. Lichen planus kan terugkomen, met name bij stress of wanneer een uitlokkende factor niet vermeden wordt. Regelmatige controle bij een dermatoloog helpt om opstoten vroeg te detecteren.

Is lichen planus gevaarlijk, kan het leiden tot kanker?

Bij de erosieve orale vorm bestaat een klein risico op plaveiselcelcarcinoom (0,1 tot 3%). Bij genitale letsels is dit risico ongeveer 2%. Regelmatige controle door een dermatoloog is dan ook aanbevolen.

Wat helpt bij lichen planus in de mond?

Corticosteroïden in de vorm van mondpasta of spoeling, calcineurine-remmers, en aanpassingen aan de voeding (vermijd zuur, scherp, citrus). Bij complicatie met schimmel worden antimycotica toegevoegd.

Wat is de relatie tussen lichen planus en stress?

Stress is een bekende uitlokkende factor en kan bestaande lichen planus doen verergeren. Stressreductie kan opstoten helpen beperken, maar is op zichzelf geen volledige behandeling.

Kan lichen planus de nagels aantasten?

Ja, bij ongeveer 10% van de patiënten. Klachten zijn ribbelvorming, verdunning van de nagel en soms pterygium. In ernstige gevallen kan de nagel blijvend beschadigd raken.

Wanneer moet ik naar de dermatoloog bij lichen planus?

Bij erosies in de mond of op de geslachtsorganen, bij nagelschade, bij geen verbetering na zelfzorg, of bij terugkerende opstoten. Via Skindr ontvang je binnen 48 uur een beoordeling van een gecertificeerde dermatoloog.

Skindr dermatologen (medisch geverifieerd)

EBPNet / NVDV Richtlijn Lichen Planus 2021

Gezondheid en Wetenschap (CEBAM): Lichen planus

DermNet NZ: Lichen planus

Thuisarts.nl: Lichen planus