Litteken: symptomen, oorzaken & behandeling

Een litteken is bindweefsel dat de huid herstelt na een beschadiging die dieper gaat dan de opperhuid. Wanneer de dermis beschadigd raakt door een wonde, operatie, brandwond of ontsteking, produceert het lichaam collageen om de opening te sluiten. Dit nieuw gevormd bindweefsel heeft een andere structuur dan de oorspronkelijke huid: het mist haarfollikels, zweetklieren en de normale pigmentcellen die voor een gelijkmatige huidkleur zorgen.

Het type litteken dat zich vormt, hangt af van de diepte van de beschadiging, de locatie op het lichaam, genetische aanleg en de kwaliteit van de wondverzorging. Er zijn vier typen te onderscheiden.

Normotrofe littekens zijn plat, licht van kleur en liggen gelijk met de omliggende huid. Dit is het meest gunstige resultaat. Hypertrofische littekens zijn verheven, stevig en roodroze van kleur, maar blijven binnen de grenzen van de oorspronkelijke wonde. Ze verbeteren doorgaans na één tot twee jaar, zeker met behandeling.

Keloïd is een bijzondere en agressievere vorm van littekenweefsel die buiten de wondgrenzen groeit. Keloïd stopt niet vanzelf en kan een sterke jeuk of pijnlijkheid geven. Het komt vaker voor bij mensen met een donkere huidtint en op zones met veel huidspanning, zoals de schouders of het borstbeen.

Atrofische littekens liggen verdiept ten opzichte van de omliggende huid doordat te weinig bindweefsel is aangemaakt. Ze ontstaan typisch na ernstige acne of waterpokken en geven de huid een putjesachtig uiterlijk.

Twijfel je over het type litteken dat je hebt? Een gecertificeerde dermatoloog van Skindr beoordeelt dit binnen 48 uur op basis van foto's.

Een litteken is het eindresultaat van een wondgenezingsproces dat in drie opeenvolgende fasen verloopt. Elk van deze fasen heeft invloed op hoe het uiteindelijke litteken eruitziet.

In de ontstekingsfase (dag nul tot vijf) worden beschadigde cellen opgeruimd en worden bloedvaten nauwer om bloedverlies te beperken. Dit is de rode, gezwollen fase die normaal en noodzakelijk is. In de proliferatiefase (dag vijf tot ongeveer drie weken) produceren fibroblasten nieuwe collageenvezels om de wonde te sluiten. De kwaliteit van de wondverzorging in deze fase heeft een grote invloed op het littekenresultaat. In de rijpingsfase (van weken tot jaren) herstructureert het collageen zich. Het litteken wordt geleidelijk kleiner, zachter en lichter van kleur. Bij aanleg voor hypertrofische littekens of keloïd blijft collageen echter overmatig aangemaakt worden.

Meerdere factoren beïnvloeden het type en de zwaarheid van het litteken. Gespannen zones, zoals de schouders, het borstbeen, de kaakstreek en de bovenrug, hebben een hoger risico op hypertrofische littekens of keloïd omdat de huid constant trekt aan de wondrand. Mensen met een donkere huidtint hebben genetisch een hogere kans op keloïdvorming. Jonge huid herstelt sneller maar ook intensiever. Infecties tijdens de genezing vergroten het risico op een prominenter litteken aanzienlijk.

Vroeg ingrijpen met de juiste maatregelen geeft altijd het beste resultaat. Correcte wondverzorging vanaf het begin is de eerste en meest effectieve stap. Meer informatie over huidaandoeningen na wondgenezing vind je ook op de pagina over eczeem, dat als bijkomende complicatie bij slecht genezende wonden kan optreden.

De kenmerken van een litteken variëren sterk naargelang het type en de rijpingsfase, zoals gedocumenteerd op huidziekten.nl. In de eerste weken na de wondgenezing is een litteken doorgaans rood of roze, enigszins verheven en gevoelig bij aanraking. Naarmate de rijping vordert, wordt het kleiner, zachter en bleker van kleur.

Een normotrofe litteken evolueert naar een vlak, wittig of huidkleurig vlak zonder klachten. Een hypertrofisch litteken blijft verheven en roodroze en kan in de actieve fase jeuken of trekken. Na één tot twee jaar neemt de roodheid af en vlakt het litteken doorgaans af, soms zonder behandeling. Een keloïd is harder dan het omliggende weefsel, glanzend van oppervlak, en groeit actief verder buiten de wondgrenzen. De jeuk bij keloïd kan uitgesproken zijn. Een atrofisch litteken geeft een putjesachtig of ingezonken oppervlak.

Op een lichte huidtint zijn roodheid en kleurveranderingen goed zichtbaar in de vroege rijpingsfase. Op een donkere huidtint kan een litteken donkerder (hyperpigmentatie) of lichter (hypopigmentatie) worden dan de omliggende huid. De textuurverandering, zwelling en verheffing zijn in dat geval betere indicatoren dan de kleur alleen.

Alarmsignalen die medische beoordeling vereisen: een litteken dat na de genezing opnieuw begint te groeien, een toename van jeuk of pijn in een eerder gestabiliseerd litteken, of een plotse kleurverandering. Bij keloïd is vroeg ingrijpen cruciaal: hoe langer gewacht wordt, hoe moeilijker de behandeling.

Littekens kunnen overal op het lichaam voorkomen, maar bepaalde locaties zijn gevoeliger voor de vorming van hypertrofische littekens of keloïd. Zones met een hoge huidspanning, zoals de schouders, het borstbeen, de bovenrug en de kaakstreek, trekken constant aan de wondrand en stimuleren daarmee overmatige collageenproductie. Acnelittekens bevinden zich typisch in het gezicht (wangen, kin, voorhoofd), op de rug en op de borstkas.

Postoperatieve littekens komen voor op de buik (buikoperatie, keizersnede), de borst, de knie of de heup. Littekens op de onderbenen genezen gemiddeld trager door de minder goede doorbloeding, wat kan leiden tot bredere of vlakke normotrofe littekens.

Brandwondlittekens kunnen grote oppervlakken van de huid omvatten, inclusief handen, armen, hals en gezicht. Bij uitgebreide brandwondlittekens kunnen contracturen optreden die de beweeglijkheid van gewrichten beperken en een multidisciplinaire aanpak vereisen.

Vroeg ingrijpen geeft de beste resultaten. Een actief, rood en jeukend litteken reageert veel beter op behandeling dan een oud, gestabiliseerd littekenweefsel. De aanpak hangt af van het type litteken, de leeftijd ervan en de locatie.

Siliconengel of siliconenstrips

Dit zijn de meest wetenschappelijk onderbouwde eerste stap voor hypertrofische littekens en keloïd, zoals ook beschreven door DermNet NZ. Ze worden twee tot drie maanden dagelijks aangebracht en werken door de huid te hydrateren en huidspanning te verlagen. Ze zijn vrij verkrijgbaar en hebben geen bijwerkingen. Start zo snel mogelijk na het sluiten van de wond.

Littekenmassage

Aangeraden zodra de wond volledig gesloten is. Dagelijkse cirkelmassage met lichte druk verbetert de doorbloeding, stimuleert collageen-herstructurering en vermindert de kans op verharding. Dit is standaardadvies bij brandwondrevalidatie en postoperatieve wondverzorging.

Corticosteroïdeninjecties

Worden toegediend door een dermatoloog bij verheven, jeukerige of actief groeiende littekens. Ze remmen de overmatige collageenproductie en verminderen de omvang van het weefsel. Meerdere sessies zijn doorgaans nodig, met tussenpozen van vier tot zes weken.

Laserbehandeling

Vermindert roodheid, hyperpigmentatie en textuuronregelmatigheden. Bepaalde lasertypen zijn effectief bij atrofische acnelittekens. Bij donkere huidtinten is extra voorzichtigheid vereist om hypopigmentatie te voorkomen. Een gecertificeerde dermatoloog beoordeelt welke lasertechniek geschikt is.

Chirurgische excisie

De laatste stap bij grote, functioneel belemmerende of esthetisch storende littekens die op geen enkele andere behandeling reageren. Skindr verwijst door naar de juiste specialist wanneer dat nodig is.

Preventie: bescherm een littekenzone het eerste jaar maximaal tegen zonexpositie, want UV-straling stimuleert pigmentproductie en maakt een litteken permanent donkerder. Bij keloïd: start behandeling bij voorkeur binnen zes tot acht weken na het sluiten van de wond.

Via Skindr ontvang je binnen 48 uur advies van een gecertificeerde dermatoloog over het meest geschikte behandeltraject voor jouw litteken.

Vitamine E-olie is een hardnekkig misverstand. Meerdere klinische studies tonen aan dat het geen aantoonbaar effect heeft op littekenvorming en bij sommige mensen contact-eczeem veroorzaakt, zoals Thuisarts.nl ook bevestigt. Siliconengel is de wetenschappelijk onderbouwde keuze.

Krabben of krassen in de rijpingsfase vertraagt de genezing, verhoogt het risico op een secundaire infectie en vergroot de kans op hyperpigmentatie of een breder litteken.

Overmatige blootstelling aan de zon in het eerste jaar na de wondgenezing is schadelijk voor het litteken. UV-straling stimuleert melanocyten in het kwetsbare jonge littekenweefsel, wat kan leiden tot een permanent donker litteken. Bij twijfel over ongewone huidveranderingen door zon is het raadzaam ook huidkanker als mogelijke oorzaak te laten uitsluiten door een dermatoloog. Gebruik zonnebescherming of dek het litteken af.

Afwachten bij een groeiend keloïd of een hypertrofisch litteken is niet verstandig. Hoe langer gewacht wordt met behandeling, hoe minder responsief het weefsel wordt en hoe moeilijker het resultaat te verbeteren is.

Is een litteken besmettelijk?

Nee. Een litteken is eigen bindweefsel dat een genezen wonde herstelt. Het is niet overdraagbaar via contact.

Verdwijnt een litteken vanzelf?

Nooit volledig, maar de meeste worden met de tijd minder zichtbaar. De rijpingsfase duurt tot twee jaar. Normotrofe littekens vervagen sterk. Keloïden vlakken niet spontaan af en vereisen gerichte behandeling.

Hoe lang duurt het voor een litteken vervaagt?

De grootste kleurveranderingen treden op in de eerste zes maanden. Na één tot twee jaar stabiliseert een normotrofe of hypertrofisch litteken. Een keloïd kan actief blijven groeien zonder behandeling.

Wat is het verschil tussen een hypertrofisch litteken en keloïd?

Een hypertrofisch litteken is verheven maar blijft binnen de wondgrenzen en verbetert doorgaans na een tot twee jaar. Keloïd groeit erbuiten, is harder en glanzender en heeft een hogere kans op terugkeer na behandeling.

Kan een litteken volledig verdwijnen?

Zelden volledig. Behandelingen kunnen een litteken aanzienlijk verminderen in grootte, kleur en verheffing, maar het weefsel blijft aanwezig.

Wanneer moet ik naar een dermatoloog?

Bij een litteken dat actief groeit buiten de wondgrenzen (keloïd), bij aanhoudende jeuk of pijn, bij sterke hyperpigmentatie, of als je een behandeling overweegt. Vroeg ingrijpen geeft altijd het beste resultaat.

Wordt littekenbehandeling terugbetaald?

Bij medische noodzaak is gedeeltelijke terugbetaling mogelijk via aanvullende verzekeringen zoals DKV, AG Insurance, Helan of het Neutraal Ziekenfonds. Controleer je polisvoorwaarden. Cosmetische behandelingen worden doorgaans niet gedekt.

Kan Skindr helpen bij een litteken?

Ja. Via Skindr stuur je foto's op en ontvang je binnen 48 uur advies van een gecertificeerde dermatoloog over het type litteken en de meest geschikte aanpak, inclusief doorverwijzing indien nodig.

Skindr (www.skindr.com)

DermNet NZ: Scars (dermnetnz.org)

Thuisarts.nl: Littekens

NHG: Richtlijnen huid

Journal of the European Academy of Dermatology and Venereology: Scar Management Guidelines

International Scar Management Consensus (ISMC): Evidence-based guidelines