Syfilis: symptomen, oorzaken & behandeling

Syfilis is een bacteriële infectie veroorzaakt door Treponema pallidum, een spiraalvormige bacterie die zich verspreidt via direct contact met slijmvliezen of kleine wondjes. De aandoening behoort tot de geslachtsziekten en kan bij iedereen voorkomen, ongeacht geslacht, geaardheid of leeftijd. In de medische wereld wordt syfilis ook wel "lues" genoemd, een term die artsen en specialisten regelmatig gebruiken.

Syfilis verloopt in vier afzonderlijke fasen, elk met eigen klachten en huidkenmerken. Die fasen volgen elkaar op, maar de overgangen zijn niet altijd even duidelijk te herkennen. Iemand kan langdurig geen of nauwelijks klachten hebben, terwijl de infectie actief blijft en schade kan aanrichten.

In België registreert Sciensano de afgelopen jaren een opvallende stijging van het aantal syfilisdiagnoses. Mannen die seks hebben met mannen en jongvolwassenen zijn relatief vaker getroffen, maar de aandoening treft alle groepen in de bevolking. Vroegtijdige herkenning en behandeling zijn cruciaal: in de vroege fasen is syfilis volledig te genezen. Onbehandeld kan de infectie na verloop van jaren ernstige complicaties veroorzaken aan het hart, de bloedvaten en het zenuwstelsel.

Syfilis wordt overgedragen via direct contact met een syfilislaesie tijdens seks. Dat kan vaginaal, anaal of oraal contact zijn. De bacterie Treponema pallidum dringt het lichaam binnen via kleine beschadigingen in de slijmvliezen of de huid, en dat gebeurt al bij zeer kort contact.

Syfilis is het meest besmettelijk tijdens de primaire en secundaire fase, wanneer er actieve laesies of uitslag aanwezig zijn. Tijdens de latente fase is de besmettelijkheid lager, maar niet nul. Een condoom biedt goede bescherming, maar is niet volledig afdoend als de laesie zich buiten het condoomgebied bevindt.

Syfilis verspreidt zich niet via alledaags contact. Aanraken, kussen zonder actieve laesies, het delen van bekers, keukengerei of een toiletbril bezorgt je geen syfilis. Die geruststelling is belangrijk: veel mensen denken ten onrechte dat syfilis gemakkelijk via alledaags contact wordt overgedragen.

Een bijzonder risico is de overdracht van moeder naar ongeboren kind, de zogenaamde congenitale syfilis. Daarvoor worden zwangere vrouwen in België routinematig gescreend. Risicofactoren die de kans op besmetting verhogen, zijn: wisselende sekspartners, seks zonder condoom en een gelijktijdige infectie. De link met hiv en huid is relevant: syfilis vergroot de kwetsbaarheid voor hiv-besmetting en omgekeerd verhoogt een hiv-infectie het risico op syfilis.

Syfilis kent geen uniform klachtenpatroon. De symptomen variëren per fase en kunnen sterk verschillen van persoon tot persoon. Juist omdat de klachten zo wisselend zijn, wordt syfilis soms te laat herkend.

Fase 1: primaire syfilis (de sjanker)

De eerste fase begint tien tot negentig dagen na besmetting, gemiddeld drie weken. Het kenmerkende teken is een pijnloze, harde zweer, de sjanker. Die verschijnt op de plek waar de bacterie het lichaam is binnengedrongen: de geslachtsdelen, de anus, de mond of de lippen. Op een lichte huidtint is de sjanker zichtbaar als een rood-verharde, glanzende wond. Op een donkere huidtint is de sjanker minder goed zichtbaar maar voelbaar als een vaste, pijnloze verdikking. De sjanker verdwijnt na drie tot zes weken vanzelf, maar de infectie is daarna geenszins voorbij.

Fase 2: secundaire syfilis (huiduitslag)

Enkele weken tot maanden na de sjanker breekt de tweede fase aan. In deze fase verspreidt de bacterie zich via de bloedbaan door het hele lichaam. De meest opvallende uiting is een vlekkerige, niet-jeukende huiduitslag die zowel op de romp als op de handpalmen en voetzolen verschijnt. Uitslag op de handpalmen en voetzolen is zeldzaam bij andere aandoeningen en vormt daarmee een belangrijk herkenningspunt. Daarnaast kunnen koorts, extreme moeheid, een zere keel, vergrote lymfeklieren en haaruitval in plekjes optreden. In huidplooien (lies, anus, oksels) kunnen vlakke, vochtige wratten verschijnen, condylomata lata genaamd.

Syfilis-uitslag lijkt soms op andere huidaandoeningen. Een gecertificeerde Skindr-dermatoloog beoordeelt de plekken binnen 48 uur.

Latente fase (sluimerfase)

Na de tweede fase verdwijnen de klachten volledig, maar de bacterie blijft aanwezig in het lichaam. Deze stille fase kan jaren duren. In het eerste jaar is de besmettelijkheid nog relatief hoog. Na twee jaar is de kans op overdracht lager, maar de infectie blijft actief en kan zich verder ontwikkelen.

Fase 3: tertiaire syfilis

De derde fase is tegenwoordig zeldzaam dankzij vroege opsporing en behandeling. Onbehandeld kan syfilis na tien tot dertig jaar leiden tot ernstige orgaanschade: aantasting van hart en bloedvaten, granulomateuze gommen in huid en organen, en in ernstige gevallen neurosyfilis met cognitieve achteruitgang of blindheid. Vroeg behandelen voorkomt deze complicaties volledig.

De locatie van syfilisklachten hangt sterk af van de fase.

In de primaire fase verschijnt de sjanker altijd op de plek van besmetting. Bij mannen is dat vaak de eikel, de voorhuid of de schacht van de penis. Bij vrouwen treft de sjanker de grote of kleine schaamlippen, de vagina of de baarmoederhals. Anale of perianale syfilis komt voor bij zowel mannen als vrouwen die anaal seksueel contact hebben. Orale syfilis uit zich als een sjanker op de lippen, de tong of in de keel.

In de secundaire fase verspreidt de huiduitslag zich over het hele lichaam, met als opvallend kenmerk de uitbreiding tot de handpalmen en voetzolen. Condylomata lata, de vochtige huidplaques van fase twee, verschijnen in warme en vochtige huidplooien: de lies, het perianale gebied, de genitale regio en de oksels.

Vergrote lymfeklieren zijn voelbaar in de lies, de oksels en de hals bij zowel de primaire als de secundaire fase.

Syfilis is in alle vroege fasen volledig te genezen met antibiotica. Hoe vroeger de diagnose, hoe eenvoudiger en effectiever de behandeling. In de primaire en secundaire fase volstaat een korte antibioticakuur. Bij latente of tertiaire syfilis is een langere behandeling nodig, en de schade die al is aangericht kan niet altijd volledig hersteld worden.

De behandeling verloopt altijd via een huisarts of SOA-kliniek. Skindr-dermatologen beoordelen huidklachten die op syfilis kunnen wijzen en begeleiden je naar de juiste zorg voor testafname en verdere behandeling. Zelfmedicatie is niet aangewezen: antibiotica worden ingenomen op aanwijzing van een arts, en de dosis en kuur moeten strikt worden gevolgd. Na afronding van de behandeling wordt een hertest via bloedonderzoek afgenomen om te controleren of de infectie volledig onder controle is.

Partnermelding is een essentieel onderdeel van de zorg. Iedereen met wie je de afgelopen maanden seksueel contact had, moet worden geïnformeerd zodat ook zij zich kunnen laten testen. In België bestaat daarvoor een anonieme, gratis tool: partneralert.be. Via die website kunnen partners discreet worden genotificeerd zonder dat jouw naam naar voren komt.

Syfilis vergroot de kwetsbaarheid voor andere infecties. Wie syfilis heeft, wordt dan ook standaard aangeraden om tegelijk te testen op hiv en andere seksueel overdraagbare infecties zoals chlamydia en genitale herpes. Regelmatig laten testen bij wisselende partners is de meest betrouwbare manier om syfilis vroeg te ontdekken.

Een condoom vermindert het risico op syfilis aanzienlijk, maar biedt geen volledige bescherming als de sjanker zich buiten het condoomgebied bevindt. Combineer condoomgebruik met regelmatige SOA-tests voor de beste bescherming.

Heb je huidklachten die mogelijk op syfilis wijzen? Via Skindr ontvang je binnen 48 uur advies van een gecertificeerde dermatoloog.

Afwachten is een veelgemaakte fout bij syfilis. De sjanker en de uitslag van de tweede fase verdwijnen vanzelf, maar dat betekent niet dat de infectie over is. De bacterie blijft actief in het lichaam en de infectie evolueert naar de volgende fase. Symptomen die vanzelf verdwijnen geven een vals gevoel van geruststelling.

Zelfmedicatie met antibioticastrips werkt niet. Een onjuiste dosis of het verkeerde antibioticum wekt de schijn van genezing zonder de infectie volledig te behandelen. Alleen een arts kan de juiste behandeling bepalen en opvolgen.

Geen klachten hebben betekent niet dat je geen syfilis hebt. Syfilis kan jarenlang zonder enig symptoom aanwezig zijn tijdens de latente fase. Een negatieve test van langer dan drie weken geleden sluit een recente besmetting niet uit.

Kan syfilis vanzelf overgaan?

Nee. De symptomen van syfilis, zoals de sjanker en de uitslag, verdwijnen vanzelf, maar de infectie zelf gaat niet over zonder behandeling. Onbehandeld evolueert syfilis naar de latente fase en kan later ernstige orgaanschade veroorzaken.

Wat is een sjanker precies?

Een sjanker is een pijnloze, harde zweer die verschijnt op de plek waar de syfilisbacterie het lichaam is binnengedrongen. Hij verdwijnt na drie tot zes weken vanzelf, maar dat betekent niet dat de infectie voorbij is.

Is syfilis besmettelijk?

Ja, zeker in de primaire en secundaire fase. Syfilis verspreidt zich via direct slijmvliescontact tijdens seksueel contact. Ook overdracht van moeder op ongeboren kind is mogelijk. Tijdens de latente fase is de besmettelijkheid lager maar niet nul.

Kan syfilis terugkomen na behandeling?

Ja. Syfilis geeft geen levenslange immuniteit. Herinfectie is mogelijk bij nieuw risicovol seksueel contact. Regelmatig testen bij wisselende partners blijft daarom aangeraden.

Wanneer moet ik naar een dermatoloog bij syfilis?

Bij onbegrepen huiduitslag, zeker als die ook op de handpalmen of voetzolen zit, is een dermatologische beoordeling zinvol. Een gecertificeerde Skindr-dermatoloog beoordeelt de uitslag en verwijst door naar huisarts of SOA-kliniek voor bloedonderzoek en behandeling.

Verdwijnt syfilis vanzelf?

Nee. Alleen een volledige antibioticakuur kan syfilis genezen. Zonder behandeling evolueert de infectie via de latente fase naar de tertiaire fase, met risico op ernstige schade aan hart, bloedvaten en zenuwstelsel.

Kan Skindr helpen bij syfilis?

Via Skindr beoordelen gecertificeerde dermatologen huidklachten die op syfilis kunnen wijzen, zoals onbegrepen uitslag of een onbekende zweer. Ze verwijzen door naar huisarts of SOA-kliniek voor bloedonderzoek en antibioticabehandeling.

1. Skindr gecertificeerde dermatologen
2. Sciensano, STI-epidemiologie België (https://www.sciensano.be)
3. Gezondheid en Wetenschap, Syfilis richtlijn BE (https://www.gezondheidenwetenschap.be/richtlijnen/syfilis)
4. DermNet NZ, Syphilis (https://dermnetnz.org/topics/syphilis)
5. Thuisarts.nl, Ik heb syfilis (https://www.thuisarts.nl/syfilis)
6. ECDC, Syphilis Annual Epidemiological Report