Zesde ziekte (exanthema subitum): symptomen, oorzaken en behandeling

De zesde ziekte (ook wel exanthema subitum of roseola infantum) is een veelvoorkomende virusinfectie bij baby's en peuters, veroorzaakt door het humaan herpesvirus type 6 (HHV-6) of, zeldzamer, type 7 (HHV-7).

Het kenmerk van de zesde ziekte is de volgorde: je kind heeft eerst 3 tot 5 dagen hoge koorts. Pas daarnad, wanneer de koorts daalt, verschijnt er een lichtroze uitslag op de romp. Die volgorde is bepalend voor de beoordeling. Volgens DermNet NZ is dit patroon het meest herkenbare kenmerk van exanthema subitum.

De zesde ziekte treft bijna altijd baby's en peuters van 6 maanden tot 3 jaar. Vrijwel elk kind maakt de zesde ziekte door voor de derde verjaardag. Daarna is er levenslange immuniteit.

De zesde ziekte is goedaardig en gaat vanzelf over. Net zoals bij andere huidproblemen bij kinderen is geruststelling voor ouders een belangrijk onderdeel van de begeleiding.

Verschil tussen de vijfde ziekte en de zesde ziekte

De vijfde en de zesde ziekte worden regelmatig verward, maar zijn goed te onderscheiden:

• Vijfde ziekte (parvovirus B19): uitslag begint op de wangen (rood alsof er een klap is uitgedeeld), gevolgd door een vlekkerig patroon op romp en ledematen. Komt ook bij volwassenen voor. Gevaarlijker bij zwangerschap.
• Zesde ziekte (HHV-6): eerst 3 tot 5 dagen hoge koorts zonder uitslag, dan pas lichtroze uitslag op de romp. Bijna uitsluitend bij baby's en peuters. Niet gevaarlijk bij zwangerschap.

De zesde ziekte wordt veroorzaakt door het humaan herpesvirus type 6 (HHV-6), dat behoort tot dezelfde virusfamilie als herpes simplex. Het virus verspreidt zich via druppels en speeksel, ook van volwassenen die het virus dragen zonder klachten te hebben.

Besmettingsroutes:

• Druppelinfectie via hoesten en niezen
• Direct contact met speeksel (zoenen, gedeeld speelgoed, handen naar de mond)

De incubatietijd is 5 tot 15 dagen na besmetting. Cruciaal: je kind is besmettelijk TIJDENS de koortsfase, maar NIET meer zodra de uitslag verschijnt. Vrijwel alle kinderen maken de zesde ziekte mee voor hun derde verjaardag, waarna levenslange bescherming ontstaat. Lees ook Thuisarts.nl over de zesde ziekte voor aanvullende informatie van de huisarts.

De zesde ziekte verloopt in twee duidelijk herkenbare fasen.

Fase 1: hoge koorts (3 tot 5 dagen)

• Koorts van 38,5 tot 40 graden Celsius, plots opkomend
• Kind is prikkelbaar en huilerig
• Klieren in de hals en achter de oren kunnen licht opgezet zijn
• Soms rode puntjes op mondslijmvlies en verhemelte (Nagayama spots)
• Soms lichte oogbindvliesontsteking

Fase 2: de uitslag na de koorts

Wanneer de koorts daalt, verschijnt een lichtroze, niet-jeukende uitslag op de romp. De uitslag trekt van de romp naar de armen en benen. Het gezicht blijft grotendeels vrij (in tegenstelling tot netelroos, waarbij de uitslag meer verspreid optreedt). De uitslag verdwijnt na 1 tot 3 dagen. Vanaf dit moment is je kind NIET meer besmettelijk.

Koortsstuipen bij de zesde ziekte

Bij 10 tot 15% van de kinderen treedt een koortsstuip op. Dit is angstaanjagend voor ouders, maar zelden gevaarlijk en veroorzaakt geen blijvende schade. Wat te doen bij een koortsstuip:

1. Leg je kind in stabiele zijligging
2. Verwijder niets uit de mond
3. Kijk op de klok hoe lang de stuip duurt

Duurt de koortsstuip langer dan 5 minuten? Bel dan 112.

Glastest: Druk met een glas op de vlekjes. Drukken ze NIET weg, bel dan onmiddellijk 112 (mogelijke meningitis).

Twijfel je over de uitslag of de ernst? Een gecertificeerde dermatoloog van Skindr beoordeelt je fotos binnen 48 uur.

De uitslag van de zesde ziekte begint op de romp: buik, rug en borst. Daarna verspreidt de uitslag zich naar de armen en benen.

Het gezicht blijft grotendeels vrij. Dit is een belangrijk onderscheid met andere huiduitslag bij kinderen, zoals atopisch eczeem bij kinderen, waarbij de uitslag andere verspreidingspatronen kan hebben.

De vlekjes zijn lichtroze en niet jeukend. Ze verdwijnen na 1 tot 3 dagen zonder littekens.

Er bestaat geen specifieke behandeling voor de zesde ziekte. De behandeling is gericht op comfort.

Koorts verlichten en vocht geven

• Geef paracetamol in een gewichtsaangepaste dosering om de koorts te verlichten
• Geef NOOIT aspirine bij kinderen (risico op het syndroom van Reye)
• Zorg voor voldoende vocht: water, verdund sap, moedermelk of flesvoeding
• Laat je kind rusten

Koortsstuipen worden niet voorkomen door paracetamol.

Uitdrogingscheck

Controleer op tekenen van uitdroging:

• Huidplooi: kneep in buikhuid spant niet meteen terug? Mogelijk uitgedroogd.
• Fontanel (bij baby's): zit de fontanel ingevallen? Mogelijk uitgedroogd.
• Minder van 3 natte luiers per dag
• Droge mond en lippen
• Huilen zonder tranen

Wanneer naar de huisarts of spoed?

Direct 112 bellen:

• Koortsstuip langer dan 5 minuten
• Kind reageert niet of is niet te wekken
• Vlekjes die NIET wegdrukken bij de glastest (mogelijke meningitis)
• Ernstige ademhalingsproblemen

Zelfde dag naar de huisarts:

• Koortsstuip voor het eerst (ook als het goed gegaan is)
• Koorts bij baby jonger dan 3 maanden
• Koorts boven 40 graden Celsius ondanks paracetamol
• Tekenen van uitdroging

Op werkdagen naar de huisarts:

• Aanhoudende ongerustheid
• Baby jonger dan 6 maanden met uitslag

Er is geen vaccin beschikbaar voor de zesde ziekte. Meer informatie over de richtlijnen voor koorts bij kinderen vind je op RIVM.nl.

Via Skindr ontvang je binnen 48 uur advies van een gecertificeerde dermatoloog, zonder doorverwijzing of wachtkamer.

Hoewel de bezorgdheid van ouders begrijpelijk is, zijn een aantal aanpakken onnodig of schadelijk.

• Antibiotica: De zesde ziekte is een virusinfectie. Antibiotica werken niet bij virussen.
• Kind thuishouden bij uitslag: De uitslag betekent dat de besmettelijke fase VOORBIJ is. Zodra de uitslag verschijnt, mag je kind naar de opvang of school.
• Aspirine bij kinderen: Geef nooit aspirine bij koorts. Er bestaat een ernstig risico op het syndroom van Reye.
• Antivirale middelen zelfstandig kopen: Niet nodig bij een normaal verloop van de zesde ziekte.
• Wikkelen om koorts te doen stijgen: Een achterhaalde aanpak die niet wordt aanbevolen.

Is de zesde ziekte besmettelijk?

Ja, maar alleen tijdens de koortsfase. Zodra de uitslag verschijnt, is je kind NIET meer besmettelijk en mag het naar de opvang of school. De ziekte verspreidt zich via druppels en speeksel.

Hoe lang duurt de zesde ziekte?

De koortsfase duurt 3 tot 5 dagen. Daarna verschijnt de uitslag die 1 tot 3 dagen zichtbaar blijft en vanzelf verdwijnt. In totaal duurt de zesde ziekte ongeveer 1 week.

Mag mijn kind naar school of opvang met de zesde ziekte?

Ja, zodra de uitslag er is. Op dat moment is je kind niet meer besmettelijk. Tijdens de koortsfase blijft je kind thuis omdat het ziek is, maar de uitslag zelf is geen reden om thuis te blijven.

Wat is het verschil tussen de vijfde ziekte en de zesde ziekte?

Bij de vijfde ziekte kleuren de wangen fel rood, gevolgd door een vlekkerig patroon op het lichaam. Bij de zesde ziekte is er eerst 3 tot 5 dagen hoge koorts zonder uitslag, en daarna pas een lichtroze uitslag op de romp.

Is de zesde ziekte gevaarlijk bij zwangerschap?

Nee. In tegenstelling tot de vijfde ziekte vormt de zesde ziekte geen gevaar voor zwangere vrouwen of hun ongeboren kind. Zwangeren hoeven bij contact geen extra voorzorgsmaatregelen te nemen.

Kan Skindr helpen bij de zesde ziekte?

Twijfel je of de uitslag bij je kind inderdaad de zesde ziekte is of iets anders? Via Skindr beoordeelt een gecertificeerde dermatoloog je fotos binnen 48 uur, zonder wachtkamer of doorverwijzing.

1. DermNet NZ - Roseola
2. Thuisarts.nl - Zesde ziekte
3. RIVM - Zesde ziekte