Exantheem (eruptieve huiduitslag): symptomen, oorzaken & behandeling

Exantheem is de medische term voor een plotse, uitgebreide huiduitslag die symmetrisch over het lichaam verschijnt. De naam betekent letterlijk uitbloeiing. Je hoort ook vaak de term eruptieve huiduitslag, en wanneer een virus de oorzaak is, spreekt men van een viraal exantheem. Verschijnt de uitslag op de slijmvliezen (bijvoorbeeld in de mond) in plaats van op de huid, dan heet dat een enantheem.

Exantheem komt veel voor, vooral bij kinderen. Veel klassieke kinderziekten uiten zich namelijk met dit soort uitslag. Ook volwassenen krijgen er geregeld mee te maken, bijvoorbeeld als reactie op een nieuw geneesmiddel. De uitslag zelf is een teken dat je afweersysteem ergens op reageert, niet een ziekte op zich.

Welke vormen van exantheem bestaan er?

Je herkent de verschillende vormen vooral aan hoe de huid eruitziet. Bij een maculopapulair exantheem, de meest voorkomende vorm, zie je een combinatie van platte rode vlekjes en kleine bultjes. Bij een vesiculair exantheem ontstaan er blaasjes, zoals bij windpokken. En bij een petechiaal exantheem zie je piepkleine puntbloedinkjes die niet wegdrukken als je erop duwt. Die laatste vorm vraagt altijd extra aandacht, omdat hij op een ernstigere oorzaak kan wijzen.

Exantheem ontstaat meestal als reactie van je afweersysteem op een virusinfectie of een geneesmiddel. Je lichaam reageert op de indringer of de stof, en die reactie wordt zichtbaar als uitslag op de huid.

Virale infecties zijn veruit de vaakst voorkomende oorzaak, zeker bij kinderen. Bekende voorbeelden zijn de vijfde ziekte, de zesde ziekte (roseola), mazelen, rodehond, windpokken en klierkoorts (de ziekte van Pfeiffer). Sinds enkele jaren weten we dat ook het coronavirus huiduitslag kan veroorzaken. Het virus prikkelt het afweersysteem, en de uitslag hoort bij die immuunreactie.

Een tweede veelvoorkomende oorzaak zijn geneesmiddelen. Vooral bepaalde antibiotica en ontstekingsremmers kunnen een geneesmiddelexantheem uitlokken. Kenmerkend is dat de uitslag dan meestal pas zeven tot veertien dagen na de start van het middel verschijnt. Stop een door de arts aanbevolen middel nooit op eigen houtje, maar bespreek de uitslag altijd eerst met de behandelende arts.

Minder vaak ontstaat exantheem door een bacteriële infectie, zoals roodvonk door streptokokken. En in zeldzame gevallen speelt een reizigersinfectie mee, bijvoorbeeld dengue of zika na een verblijf in de tropen. Bij jonge kinderen denkt een arts soms ook aan de ziekte van Kawasaki, een zeldzame aandoening waarbij uitslag samengaat met aanhoudende koorts.

Door te kijken naar je leeftijd, eventuele koorts, recente medicatie en reisgeschiedenis kan een arts of dermatoloog meestal goed inschatten welke oorzaak het meest waarschijnlijk is.

Exantheem ziet eruit als rode tot roze vlekjes of bultjes die symmetrisch over het lichaam verschijnen, vaak beginnend op de romp. De uitslag kan jeuken, maar dat hoeft niet. Soms gaat er een paar dagen koorts of een algemeen ziek gevoel aan vooraf.

De plekjes zijn meestal klein en staan dicht bij elkaar. Bij sommige vormen lopen ze in elkaar over tot grotere rode vlakken, bij andere blijven het losse bultjes of ontstaan er blaasjes. De uitslag komt in golven op en breidt zich vaak in enkele dagen uit.

Op een lichte huid valt de roodheid meestal snel op. Op een donkere huid is die roodheid moeilijker te zien. Let dan vooral op een paarsige of donkerbruine verkleuring en op bultjes die je beter voelt dan ziet. Daardoor wordt exantheem op een donkere huid soms later opgemerkt.

Het is begrijpelijk dat een plotse uitslag je doet twijfelen. Het helpt om exantheem te onderscheiden van andere veelvoorkomende huidklachten. Netelroos (urticaria) geeft jeukende bulten die snel opkomen en weer verspringen, terwijl eczeem juist droge, schilferende plekken veroorzaakt die langer op dezelfde plaats blijven. Twijfel je of een uitslag onschuldig is? Dan beoordeelt een gecertificeerde dermatoloog je huidfoto's via Skindr binnen 48 uur en vertelt je of verder onderzoek nodig is.

Mogelijke complicaties

Exantheem is meestal onschuldig, maar enkele signalen vragen wél om een snelle beoordeling. Wees alert bij paarse puntbloedinkjes die niet wegdrukken, bij blaarvorming of aantasting van de slijmvliezen in mond of ogen, bij hoge of aanhoudende koorts, bij een uitslag die zich snel uitbreidt, of bij sufheid. Zie je een van deze tekenen, wacht dan niet af en zoek dezelfde dag medische hulp.

Exantheem begint meestal op de romp, dus op de borst, buik en rug, en breidt zich van daaruit uit naar de armen, de benen en soms het gezicht. Bij veel virale vormen verspreidt de uitslag zich symmetrisch: links en rechts ongeveer evenveel.

Het patroon waarin de uitslag verschijnt, geeft vaak een aanwijzing over de oorzaak. Sommige kinderziekten beginnen kenmerkend in het gezicht. Bij de vijfde ziekte zie je bijvoorbeeld eerst felrode wangen, alsof het kind een klap heeft gekregen, voor de uitslag naar de romp en ledematen trekt. Andere virussen, zoals dat van de zesde ziekte, starten juist op de romp en breiden pas later uit.

Een geneesmiddelexantheem zit meestal over een groot deel van het lichaam tegelijk en is gelijkmatig verdeeld. Doordat de plekken op verschillende delen van het lichaam tegelijk opkomen, voelt de uitslag soms uitgebreider aan dan ze in werkelijkheid is. Door te kijken waar de uitslag begint en hoe ze zich verspreidt, kan een arts beter inschatten wat er aan de hand is.

Exantheem geneest in de meeste gevallen vanzelf zodra de onderliggende infectie of geneesmiddelreactie voorbij is. De behandeling is dan ook vooral gericht op het verlichten van klachten zoals jeuk, en niet op de uitslag zelf. Doorgaans duurt exantheem één tot drie weken.

Medische behandelingen

Bij een viraal exantheem is er meestal geen specifieke behandeling nodig: je lichaam ruimt het virus zelf op. Gaat het om een geneesmiddelexantheem, dan bekijkt de arts samen met jou of het verdachte middel gestopt of vervangen moet worden. Bij hevige jeuk of een uitgebreide reactie kan een arts een ontstekingsremmend of jeukstillend middel voorstellen. Welke aanpak past, hangt af van de oorzaak en van hoe je huid reageert.

Zelfzorg en preventie

Je kunt zelf veel doen om het ongemak te verzachten. Draag losse, katoenen kleding, houd de huid koel en breng eventueel een verkoelende, hydraterende lotion aan. Drink voldoende en gun je lichaam rust, zeker als er koorts bij komt. Probeer niet te krabben, want dat beschadigt de huid en verhoogt het risico op een infectie. Bij jeuk kan een vrij verkrijgbaar jeukstillend middel verlichting geven; vraag bij twijfel advies aan je apotheker.

Wanneer naar een arts?

Laat je huid beoordelen als de uitslag langer dan drie weken aanhoudt, zich blijft uitbreiden, samengaat met koorts of een algemeen ziek gevoel, of als je gewoon twijfelt aan de oorzaak. Bij paarse puntbloedinkjes of aangetaste slijmvliezen wacht je niet en zoek je dezelfde dag hulp.

Een onbekende uitslag die maar niet weggaat, hoef je niet in onzekerheid uit te zitten. Via Skindr ontvang je binnen 48 uur advies van een gecertificeerde dermatoloog, zonder verwijzing en zonder wachtkamer. Je laadt enkele foto's op en de dermatoloog beoordeelt je huid, legt de waarschijnlijke oorzaak uit en zegt je meteen of een fysiek bezoek nodig is. Meer dan 60.000 patiënten gingen je al voor.

Antibiotica werken niet tegen een viraal exantheem. Ze bestrijden bacteriën, geen virussen, en zijn dus zinloos bij de meest voorkomende vorm. Toch grijpen mensen er soms naar uit ongerustheid, terwijl onnodig antibioticagebruik vooral nadelen heeft.

Ook krabben helpt niet: het verzacht de jeuk hooguit even, maar beschadigt de huid en kan een infectie of blijvende littekens veroorzaken. Agressieve scrubs, ontsmettingsmiddelen of geparfumeerde producten op de uitslag smeren maakt de irritatie meestal alleen erger.

Een door de arts aanbevolen middel zomaar stoppen omdat je een uitslag krijgt, is evenmin een goed idee. Bespreek dat altijd eerst met de arts, want soms is de uitslag onschuldig en hoort het middel gewoon verder genomen te worden. En de uitslag proberen uit te zweten met warme baden of dekens werkt averechts: warmte maakt jeuk doorgaans net erger.

Is exantheem besmettelijk?

Exantheem zelf is niet besmettelijk, maar de onderliggende oorzaak soms wel. Wordt de uitslag veroorzaakt door een virus zoals windpokken of mazelen, dan kan dat virus op anderen overgaan. Een geneesmiddelexantheem is nooit besmettelijk.

Verdwijnt exantheem vanzelf?

Ja, in de meeste gevallen verdwijnt exantheem vanzelf zonder specifieke behandeling. De zorg richt zich op het verlichten van jeuk en ongemak terwijl je lichaam de onderliggende oorzaak overwint. Meestal is de huid binnen één tot drie weken weer rustig.

Hoe lang duurt exantheem?

Exantheem duurt doorgaans één tot drie weken en geneest vanzelf zodra de onderliggende infectie of geneesmiddelreactie voorbij is. Houdt de uitslag langer aan of breidt ze zich uit, laat je huid dan beoordelen.

Wat is het verschil tussen exantheem en erytheem?

Exantheem is een uitgebreide uitslag van vlekjes of bultjes, meestal door een infectie of geneesmiddel. Erytheem is enkel roodheid van de huid door verwijde bloedvaten, zonder bultjes. Exantheem kan erytheem bevatten, maar is breder.

Wanneer moet ik naar een dermatoloog bij exantheem?

Raadpleeg een dermatoloog als de uitslag langer dan drie weken aanhoudt, blijft uitbreiden, samengaat met koorts of ziek zijn, of als je twijfelt aan de oorzaak. Bij paarse puntbloedinkjes of aangetaste slijmvliezen wacht je niet.

Kan Skindr helpen bij exantheem?

Ja. Je laadt foto's van de uitslag op en een gecertificeerde dermatoloog beoordeelt ze binnen 48 uur, zonder verwijzing. Je krijgt advies over de waarschijnlijke oorzaak en weet meteen of een fysiek consult nodig is.

Skindr dermatologen (medische review)

Gezondheid en Wetenschap (EBPNet): Eruptieve huiduitslag

DermNet: Viral exanthems

Thuisarts.nl: Huiduitslag