Lichen sclerosus: symptomen, oorzaken & behandeling

Lichen sclerosus is een chronische ontstekingsziekte waarbij de huid dunner, witter en kwetsbaarder wordt. De aandoening treft voornamelijk de huid rond de geslachtsorganen en de anus, maar kan ook op de romp, borsten, nek of rug voorkomen. Volgens DermNet NZ is lichen sclerosus een van de meest ondergediagnosticeerde chronische huidaandoeningen.

Andere namen: lichen vulvaire en BXO

Bij vrouwen wordt lichen sclerosus ook wel "lichen vulvaire" of "lichen sclerosus et atrophicus" genoemd. Dit is dezelfde aandoening. Bij mannen heet de genitale variant "balanitis xerotica obliterans" (BXO), een term die je in oudere medische teksten tegenkomt.

De aandoening treft vrouwen en mannen van alle leeftijden, maar heeft twee pieken: bij vrouwen rond de menopauze (40-60 jaar) en bij meisjes vóór de puberteit (3-10 jaar). Mannen kunnen op elke leeftijd getroffen worden. Vrouwen lopen aanzienlijk meer kans dan mannen, met een verhouding van ongeveer 10:1.

Lichen sclerosus is niet besmettelijk en ook niet via seks overdraagbaar.

De exacte oorzaak van lichen sclerosus is nog niet volledig bekend. Onderzoekers gaan ervan uit dat het om een combinatie van factoren gaat. Meer over de pathofysiologie lees je in het medisch zakboek van huidziekten.nl.

Auto-immuunachtergrond

Het afweersysteem speelt een centrale rol: bij mensen met lichen sclerosus richt het immuunsysteem zich deels tegen de eigen huid. De aandoening gaat dan ook vaker samen met andere auto-immuunziektes zoals schildklieraandoeningen, vitiligo en alopecia areata.

De rol van hormonen (oestrogeen)

Oestrogeentekort maakt de huid gevoeliger voor ontstekingen. Dat verklaart waarom de ziekte piekt bij menopauzale vrouwen en bij meisjes vóór de puberteit, twee levensfasen met een laag oestrogeenniveau. Testosteron lijkt bij mannen een vergelijkbare beschermende rol te spelen.

Genetische aanleg speelt ook mee: lichen sclerosus komt vaker voor binnen dezelfde familie. Huidtrauma of chronische irritatie kan de ziekte op gang brengen of verergeren bij mensen met een aanleg ervoor. De aandoening is niet aanstekelijk en heeft geen infectieuze oorzaak.

De klachten van lichen sclerosus variëren sterk per persoon en per leeftijd. Gemeenschappelijk aan alle varianten zijn witte of witgrijze vlekken, verdunning van de huid en hevige jeuk.

Bij vrouwen (vulva en anus)

Het meest voorkomende symptoom bij vrouwen is intense jeuk in de vulva en rondom de anus, die 's nachts erger kan zijn. De huid wordt dunner, witter en kwetsbaarder en kan kleine scheurtjes vertonen bij aanraking. Pijn bij seksueel contact komt frequent voor. In ernstiger gevallen trekken de huidplooien samen.

Bij mannen (penis en fimosis)

Bij mannen ontstaan witte vlekken op de eikel en de voorhuid. Jeuk, een branderig gevoel en pijn bij erectie of seksueel contact zijn kenmerkend. Een veelvoorkomende complicatie is fimosis: de voorhuid raakt te strak om terug te trekken.

Bij kinderen (meisjes)

Lichen sclerosus bij meisjes vóór de puberteit uit zich met witte vlekken op de vulva en rondom de anus, soms vergezeld van bloedinkjes of kleine scheurtjes. Belangrijk: deze symptomen kunnen verward worden met tekenen van seksueel misbruik. Een dermatoloog kan het onderscheid maken.

Extragenitale vormen

Lichen sclerosus kan ook op de romp, borsten, nek, bovenrug of bovenarmen voorkomen. Extragenitale plekken jeuken doorgaans minder.

Kankerrisico

Langdurige lichen sclerosus verhoogt het risico op een plaveiselcelcarcinoom (SCC). Bij vrouwen bedraagt dat risico over de levensloop 3 tot 5%, bij mannen ongeveer 2%. Dit risico is beheersbaar met regelmatige dermatoloogcontrole. Thuisarts.nl bevestigt dat regelmatige controle essentieel is. Twijfel je over een vlek? Een gecertificeerde Skindr-dermatoloog geeft je binnen 48 uur uitsluitsel. Zie ook onze pagina over huidkanker of plaveiselcelcarcinoom.

Lichen sclerosus tast voornamelijk de anogenitale regio aan: de vulva, perineum en anus bij vrouwen, en de eikel en voorhuid bij mannen. Bij kinderen beperkt het zich meestal tot de genitale en perianale zone.

Extragenitale plekken komen voor op de romp, borsten, nek en bovenrug. Mond en slijmvliezen zijn zelden aangetast.

Lichen sclerosus is een chronische aandoening die niet volledig te verhelpen is, maar wél goed te beheersen. Met de juiste behandeling nemen de klachten sterk af en blijft het risico op complicaties beperkt.

De eerstelijnsbehandeling is een krachtige corticosteroïdcrème (clobetasol 0,05%). Je brengt die in het begin dagelijks aan op de aangetaste huid en schakelt na enkele weken over op een onderhoudsdosis. Het is cruciaal om de behandeling niet te stoppen zodra de jeuk verbetert: een terugval is bijna zeker als je daarvoor te vroeg stopt. Tacrolimus of pimecrolimus zijn alternatieven voor mensen die langdurig corticosteroïden willen vermijden.

Bij mannen met fimosis of ernstige vernauwing kan een besnijdenis of een andere chirurgische ingreep aangewezen zijn. Bij vrouwen met ernstige littekening kan een plastisch-chirurgische correctie overwogen worden.

Als zelfzorg helpt het om zachte, niet-parfumeerde wasmiddelen te gebruiken, katoenondergoed te dragen en glijmiddel te gebruiken bij seksueel contact. Maandelijkse zelfcontrole met een spiegel is nuttig. Lichen sclerosus vereist langdurige opvolging: minstens één controle per jaar bij een dermatoloog is aanbevolen. Bij pijnen bij seks kan doorverwijzing naar een bekkenbodemfysiotherapeut de klachten aanzienlijk verminderen.

Heb je genitale klachten die je niet goed kunt plaatsen? Via Skindr ontvang je binnen 48 uur advies van een gecertificeerde dermatoloog.

De behandeling stoppen zodra de jeuk verbetert, is een veelgemaakte fout: lichen sclerosus is chronisch en keert bijna altijd terug zonder onderhoudsdosis.

Sterke zeep, parfumhoudende douchegel of wax verdrogen de toch al kwetsbare huid verder en verergeren de klachten.

Zelfmedicatie met schimmelcrème is een andere valkuil: de witte vlekken lijken op een schimmelinfectie, maar die crème helpt niet bij lichen sclerosus en kan een correcte beoordeling vertragen.

Bij kinderen is het bijzonder belangrijk om geen behandeling te stoppen na symptoomvermindering zonder controle door een dermatoloog. Niets doen bij verergering vergroot het risico op progressieve littekening en verhoogt op termijn de kans op huidkanker.

Wat is lichen sclerosus?‍

Lichen sclerosus is een chronische huidziekte waarbij de huid dunner, witter en kwetsbaarder wordt. De aandoening treft voornamelijk de geslachtsorganen en de anus, maar kan ook elders op het lichaam voorkomen.

Gaat lichen sclerosus vanzelf over?‍

In de meeste gevallen niet. Bij kinderen treedt soms spontane verbetering op na de puberteit, maar bij volwassenen is de aandoening chronisch en keert ze terug zonder onderhoudsmedicatie.

Is lichen sclerosus besmettelijk of seksueel overdraagbaar?‍

Nee. Lichen sclerosus is niet besmettelijk, niet aanstekelijk en niet via seksueel contact overdraagbaar. Het is een auto-immuunaandoening, geen infectie.

Wat is de levensverwachting bij lichen sclerosus?‍

Lichen sclerosus heeft geen invloed op de levensverwachting bij regelmatige dermatoloogcontrole. Het risico op een plaveiselcelcarcinoom (3-5% bij vrouwen, ongeveer 2% bij mannen over de levensloop) is beheersbaar met jaarlijkse opvolging.

Kan lichen sclerosus kanker worden?‍

Langdurige lichen sclerosus verhoogt het risico op een plaveiselcelcarcinoom: 3 tot 5% bij vrouwen en ongeveer 2% bij mannen over de levensloop. Regelmatige controle door een dermatoloog is essentieel.

Hoe wordt lichen sclerosus behandeld?‍

Eerstelijnsbehandeling is een krachtige corticosteroïdcrème (clobetasol 0,05%), dagelijks aangebracht en daarna in onderhoudsdosis. Tacrolimus is een alternatief. Bij fimosis of ernstige littekening kan chirurgie aangewezen zijn.

Kan Skindr helpen bij lichen sclerosus?‍

Ja. Via Skindr stuur je een foto en beschrijving, en een gecertificeerde dermatoloog geeft je binnen 48 uur advies over diagnose en behandelingsopties. Dat is ook nuttig om een seksueel overdraagbare infectie zoals genitale herpes uit te sluiten.

Skindr gecertificeerde dermatologen (www.skindr.com)
DermNet NZ: Lichen sclerosus
Huidziekten.nl: Lichen sclerosus
Thuisarts.nl: Lichen sclerosus
Apotheek.nl: Lichen sclerosus