Ziekte van Lyme: symptomen, oorzaken & behandeling

De ziekte van Lyme is een bacteriële infectie veroorzaakt door de Borrelia burgdorferi-bacterie, die in België wordt overgedragen via de beet van de schapenteek (Ixodes ricinus). Het is de meest voorkomende door teken overgedragen ziekte in Europa. Sciensano registreert elk jaar ongeveer 1.200 bevestigde gevallen in België, maar het werkelijke aantal ligt vermoedelijk hoger door onderdiagnose.

De goede boodschap: wie tijdig en correct behandeld wordt met antibiotica, herstelt in bijna alle gevallen volledig. De ziekte van Lyme is geen ongeneeslijke aandoening, en de meeste tekenbeten leiden niet tot een infectie. Slechts 5 tot 30 procent van de teken in Belgische risicogebieden draagt de Borrelia-bacterie. Bovendien duurt besmetting doorgaans meer dan 24 uur aanhechting van de teek.

In Europa zijn drie Borrelia-soorten relevant: Borrelia burgdorferi sensu stricto, B. afzelii en B. garinii. Ze kunnen elk een iets andere klinische presentatie geven, maar de behandeling is voor alle soorten vergelijkbaar.

De teek is de enige overdrager: de ziekte van Lyme is niet overdraagbaar van mens tot mens. Weten hoe je een teek verwijdert is daarom de eerste verdedigingslijn. Volgens Sciensano is Lyme de meest gerapporteerde door teken overgedragen aandoening in ons land.

De ziekte van Lyme ontstaat wanneer een besmette teek lang genoeg op de huid blijft zitten om de Borrelia-bacterie via zijn speeksel over te dragen. Bij de meeste infecties is de teek meer dan 24 uur aangehecht geweest. Snelle verwijdering verkleint het risico aanzienlijk.

De schapenteek (Ixodes ricinus) leeft in hoge grassen, struikgewas en bladhopen. Nymfen zijn door hun kleine formaat bijzonder lastig te zien. Ze bijten bij voorkeur op warme, beschutte plekken: knieholte, liezen, oksels en de haargrens.

In risicogebieden draagt 5 tot 30 procent van de teken de Borrelia-bacterie. In België zijn de Ardennen, de Kempen, het Zoniënwoud en de Vlaamse Ardennen de meest bekende risicogebieden, maar ook stadsparken zijn niet vrij van besmette teken. Het piekseizoen loopt van april tot oktober, maar teken zijn ook actief bij temperaturen boven 7 graden.

Risicogroepen zijn wandelaars, mountainbikers, tuiniers, kinderen en mensen met huisdieren die buiten komen. Ook na een daguitstap in een park is een grondige tekencontrole zinvol.

De ziekte van Lyme verloopt in drie stadia, elk met eigen symptomen.

Stadium 1: erythema migrans (3 dagen tot 4 weken na de beet)

Het erythema migrans (EM) is een rode vlek of ring die geleidelijk uitbreidt vanaf de bijteplaats en bij een volledig EM minstens 5 centimeter groot is. Op een lichte huidtint is de vlek duidelijk rood, soms ringvormig als een schietschijf. Twijfel je of een rode plek onschuldig is of wijst op iets ernstigers zoals huidkanker? Laat ze dan beoordelen. Op een donkere huidtint is de roodheid minder contrastrijk; de vlek kan roodbruin of paarsachtig lijken en wordt soms eerder gevoeld als warmte dan gezien als kleur. Meer beeldmateriaal van deze typische uitslag vind je bij DermNet.

Naast de huidvlek kunnen griepachtige klachten optreden: vermoeidheid, koorts, hoofdpijn en spierpijn. Niet iedereen ontwikkelt een erythema migrans; sommige infecties verlopen zonder zichtbare huidvlek.

Stadium 2: verspreide infectie (weken tot maanden na de beet)

Als de ziekte van Lyme niet vroeg behandeld wordt, kan de Borrelia-bacterie zich verspreiden. Klachten zijn dan: aangezichtsverlamming (facialisparese), tintelingen in handen of voeten, hartritmeafwijkingen en gewrichtsontsteking (vooral de knie). Een minder bekende huiduiting in dit stadium is het borrelia-lymfocytoom: een blauw-rood knobbeltje, doorgaans op de oorlel, tepel of het scrotum.

Stadium 3: aanhoudende infectie (maanden tot jaren na de beet)

Acrodermatitis chronica atroficans (ACA) is een huidaandoening die in dit stadium kan optreden. De huid op handen, voeten en onderbenen wordt geleidelijk dunner, paarsrood verkleurd en kwetsbaar. ACA wordt vaker gezien bij ouderen en is typisch voor infecties met B. afzelii in Europa.

Bij sommige mensen blijven na succesvolle behandeling klachten bestaan zoals vermoeidheid, concentratieproblemen en pijnklachten. Soms gaat een uitslag ook gepaard met jeuk, al is dat bij erythema migrans eerder uitzonderlijk. Dit wordt post-Lyme syndroom genoemd. De oorzaak is niet volledig begrepen maar heeft geen verband met aanhoudende actieve infectie.

Twijfel je over een rode vlek of ring na een tekenbeet? Stuur een foto naar een gecertificeerde dermatoloog via Skindr en ontvang binnen 48 uur een beoordeling.

De risicogebieden in België zijn de Ardennen, de Kempen, het Zoniënwoud, de Vlaamse Ardennen en de Limburgse bossen. Ook stadsparken en tuinen zijn niet risicovrij wanneer er struikgewas, hoge grassen of bladhopen aanwezig zijn.

Het erythema migrans verschijnt op de bijteplaats, bij voorkeur warme en beschutte plekken: de knieholte, liezen, oksels, bilstreek, achter de oren en de haargrens. Bij kinderen verschijnt de beet en de vlek vaker op het hoofd en de nek.

In België registreert Sciensano een stijgende trend in het aantal gevallen, mede doordat de teekpopulatie uitbreidt door mildere winters. Dagelijks controleren op tekenbeten na buitenactiviteiten is het effectiefste preventiemiddel.

Bij een klassiek erythema migrans volstaat een klinische diagnose: een bloedtest is in het vroege stadium niet noodzakelijk en geeft in de eerste weken een betrouwbaar fout-negatief resultaat. Antistoffen zijn pas meetbaar 4 tot 6 weken na de infectie.

Stadium 1 en 2 worden behandeld met orale antibiotica voor 10 tot 21 dagen. Bij neurologische betrokkenheid, hartafwijkingen of acrodermatitis chronica atroficans wordt soms gekozen voor een langere kuur of intraveneuze antibiotica, afhankelijk van de ernst en de richtlijnen.

Tekenbeet verwijderen: stap voor stap

Grijp de teek zo dicht mogelijk bij de huid met een pincet of tekenverwijderaar. Trek recht omhoog zonder te draaien of knijpen. Gebruik geen alcohol, nagellak, olie of vuur. Desinfecteer de bijteplaats na verwijdering. Noteer de datum en controleer de komende weken op roodheid rondom de bijteplaats. Raadpleeg ook onze informatie over bijtwonden en insectenbeten en -steken voor meer uitleg over het correct verwijderen van een teek. De richtlijn van Gezondheid en Wetenschap bevat een handig stappenplan.

Preventie

Draag lange kleding in hoog gras en struikgewas. Gebruik een insectenwerend middel met DEET. Controleer na elke buitenactiviteit het hele lichaam op tekenbeten, inclusief de haargrens, achter de oren en in de knieholte. Verwijder een teek zo snel mogelijk.

Wanneer direct naar een arts?

Raadpleeg onmiddellijk een arts bij: aangezichtsverlamming of verlamming van een ledemaat na een tekenbeet, hartklachten, hoge koorts kort na een tekenbeet, of een erythema migrans bij een kind.

Via Skindr ontvang je binnen 48 uur advies van een gecertificeerde dermatoloog over een verdachte rode vlek of erythema migrans na een tekenbeet.

Afwachten bij een erythema migrans is geen optie. De vlek kan soms spontaan verdwijnen maar de Borrelia-bacterie verspreidt zich ondertussen verder door het lichaam, wat het risico op stadium 2 en 3 vergroot.

Een teek verwijderen met alcohol, nagellak, vuur of olie is schadelijk: het prikkelt de teek waardoor de kans op overdracht van bacteriën toeneemt.

Een bloedtest in de eerste weken na een tekenbeet is onbetrouwbaar: antistoffen zijn pas detecteerbaar na 4 tot 6 weken. Een negatief resultaat in het vroege stadium sluit de ziekte van Lyme niet uit.

Alternatieve langdurige kuren voor vermeend "chronische Lyme" zijn niet wetenschappelijk onderbouwd en worden niet aanbevolen door de officiële richtlijnen.

Is de ziekte van Lyme besmettelijk van mens tot mens?

Nee. De ziekte van Lyme is uitsluitend overdraagbaar via de beet van een besmette teek.

Verdwijnt erythema migrans vanzelf?

De vlek kan verdwijnen, maar de infectie verspreidt zich ondertussen. Antibiotische behandeling is altijd noodzakelijk bij een erythema migrans.

Wanneer moet ik naar een dermatoloog bij de ziekte van Lyme?

Bij een uitbreidende rode ring of vlek na een tekenbeet. Via Skindr ontvang je binnen 48 uur advies van een gecertificeerde dermatoloog.

Kun je volledig herstellen van de ziekte van Lyme?

Ja, bijna altijd bij vroege behandeling. Bij een laat stadium duurt herstel langer maar is ook dan in de meeste gevallen verbetering mogelijk.

Hoe lang na een tekenbeet verschijnt het erythema migrans?

Gemiddeld 7 tot 14 dagen na de beet, met een range van 3 tot 30 dagen. Controleer de bijteplaats minstens 4 weken.

Kan Skindr helpen bij de ziekte van Lyme?

Ja. Stuur een foto via Skindr en ontvang binnen 48 uur een beoordeling van een gecertificeerde dermatoloog voor verdachte huidafwijkingen na een tekenbeet.

• Skindr (www.skindr.com)
• Sciensano: Surveillance ziekte van Lyme in België (sciensano.be)
• EBPNet/NHG: Richtlijn Lyme borreliose
• DermNet NZ: Lyme disease (dermnetnz.org)
• Thuisarts.nl: Ziekte van Lyme
• ECDC: Lyme borreliosis in Europe