Schimmelinfecties van de huid: symptomen, oorzaken & behandeling

Schimmelinfecties, in medische termen dermatomycosen genoemd, ontstaan wanneer schimmels zich nestelen op je huid of nagels en daar beginnen te groeien. Deze micro-organismen leven van keratine, een eiwit dat van nature in je huid, haar en nagels aanwezig is. Schimmels gedijen het best in warme, vochtige omgevingen, wat verklaart waarom bepaalde lichaamsdelen vaker getroffen worden.

In onze dagelijkse omgeving zijn we constant omringd door schimmels. Ze leven in de grond, op planten, bij dieren en zelfs gewoon in de lucht die we inademen. Het overgrote deel van deze contacten leidt niet tot infecties omdat onze huid een natuurlijke barrière vormt. Alleen onder bepaalde omstandigheden krijgen schimmels de kans om zich te vestigen en te vermenigvuldigen.

Bij voetschimmels blijken erfelijke factoren een rol te spelen, waardoor sommige mensen vatbaarder zijn dan anderen. Ook schimmels die van dieren komen, springen gemakkelijker over op mensen. Hond, kat, cavia en vee kunnen drager zijn van schimmels die mensen kunnen infecteren. Daarnaast is overdracht van mens op mens mogelijk, vooral in omgevingen waar mensen blootsvoets lopen, zoals zwembaden en kleedkamers.

Een schimmelinfectie kan ontstaan op gezonde huid, maar ook op plekken waar de huid al beschadigd is door kleine wondjes of schaafplekken. Deze kleine beschadigingen maken het voor schimmels makkelijker om binnen te dringen en zich vast te zetten. Eenmaal gevestigd, kunnen schimmels zich uitbreiden als ze niet behandeld worden.

Het ontwikkelen van een schimmelinfectie hangt af van verschillende factoren die samenkomen. Ten eerste moet er contact zijn met schimmelsporen, wat eigenlijk dagelijks gebeurt. Vervolgens moeten er omstandigheden zijn die het voor de schimmel mogelijk maken om zich te vestigen en te groeien.

Vocht speelt een cruciale rol bij het ontstaan van schimmelinfecties. Schimmels houden van een vochtige omgeving en groeien daar het snelst. Daarom ontstaan infecties vaak in huidplooien, tussen de tenen, of op plekken die regelmatig warm en vochtig zijn. Mensen die veel zweten of wier huid lang vochtig blijft, lopen meer risico.

Je afweersysteem vormt normaal gesproken een verdedigingslinie tegen schimmels. Bij een verzwakt immuunsysteem krijgen schimmels meer kans. Dit verklaart waarom mensen met diabetes, met een verminderde afweer door medicatie, of tijdens chemotherapie vaker last hebben van schimmelinfecties. Ook langdurig gebruik van antibiotica kan de natuurlijke balans van micro-organismen op de huid verstoren, waardoor schimmels meer ruimte krijgen.

Bepaalde beroepen en activiteiten verhogen het risico op schimmelinfecties. Mensen die veiligheidsschoenen dragen waarbij de voeten niet kunnen ademen, hebben vaker last van voetschimmel. Ook sporters die regelmatig in kleedkamers en douches komen, lopen meer risico op besmetting. Zwemmers en mensen die vaak in vochtige omgevingen werken, zijn eveneens kwetsbaarder.

Leeftijd speelt ook een rol. Bij ouderen is er een verhoogde kans op schimmelnagels door meerdere factoren, zoals een drogere en dunnere huid, tragere nagelgroei en een grotere kans op microtrauma's. Daarnaast kunnen nagels door verouderingsprocessen en herhaalde belasting dikker en brozer worden, wat ze gevoeliger maakt voor infecties. Baby's en jonge kinderen krijgen juist vaker gistinfecties in de luierstreek en de mondholte. Meer over huidproblemen bij kinderen.

Kleine verwondingen of beschadigingen van de huid kunnen als toegangspoort dienen voor schimmels. Ook bestaande huidaandoeningen zoals eczeem kunnen de natuurlijke barrièrefunctie van de huid verzwakken, waardoor schimmels gemakkelijker kunnen binnendringen.

Schimmelinfecties tonen zich op verschillende manieren, afhankelijk van waar op het lichaam ze voorkomen en welk type schimmel verantwoordelijk is. De meest voorkomende vorm is voetschimmel, die zich meestal manifesteert tussen de vierde en vijfde teen. De huid op deze plek wordt rood of juist bleek en nat, en laat zich gemakkelijk in velletjes afpellen. Rondom kunnen kleine blaasjes verschijnen die gevuld zijn met vocht en vaak hevig jeuken. Bij sommige mensen breidt de infectie zich uit over de voetzool, wat een zogenaamde mocassininfectie wordt genoemd. De huid wordt dan rood en bedekt met schilfers die op eelt lijken.

Schimmelnagels herken je aan een verkleurde, vaak geel, wit, bruin of brokkelig De verkleuring begint meestal aan de rand en breidt zich uit. Onder de nagel hoopt zich een dikke laag schimmelmateriaal op, waardoor de nagel dikker wordt en van het nagelbed kan loslaten. Vooral teennagels worden getroffen, hoewel ook vingernagels besmet kunnen raken. Het proces verloopt traag maar is wel vasthoudend, en zonder behandeling blijft de infectie bestaan.

In de lies ontstaan bij mannen vaker ringvormige rode tot bruine vlekken. Deze zijn meestal eenzijdig en kunnen kleine zweertjes bevatten. De infectie veroorzaakt jeuk en kan zich uitbreiden als deze niet behandeld wordt. De warme, vochtige omgeving in de liesstreek biedt ideale groeiomstandigheden voor schimmels.

Op de romp tonen schimmelinfecties zich als karakteristieke ronde, rode plekken met schilfers. Deze letsels groeien langzaam naar buiten terwijl het centrum geneest, waardoor een ringvorm ontstaat die in de volksmond wel Katharinawiel wordt genoemd. Deze vorm wordt vaak door dieren overgedragen, bijvoorbeeld na het aaien van besmette huisdieren.

Op het behaarde hoofd ontstaan kale plekken waar de haren zijn afgebroken of uitgevallen, omringd door schilfers. Soms raakt de hoofdhuid geïnfecteerd met bacteriën, waardoor etter ontstaat. In ernstige gevallen kunnen zich pijnlijke, gezwollen gebieden met abcessen vormen.

Gistinfecties vertonen zich anders dan echte schimmelinfecties. Ze komen vooral voor op warme, vochtige plekken zoals huidplooien, de liesstreek, oksels, onder de borsten en in de bilspleet. De huid is daar rood, nat en vaak licht beschadigd. Rondom het hoofdletsel zie je kleinere rode puntjes, satellietletsels genoemd. In de vagina veroorzaakt gist een witachtige afscheiding met hevige jeuk. Bij mannen kan de eikel rood en geïrriteerd raken. Baby's krijgen soms gist in de mond, zichtbaar als witte stipjes op de binnenkant van de wangen en op de tong.

Schimmelinfecties kunnen in principe overal op het lichaam voorkomen, maar sommige locaties worden veel vaker getroffen dan andere. Dit heeft alles te maken met de omstandigheden die schimmels nodig hebben om te groeien: warmte, vocht en vaak ook een gebrek aan ventilatie.

De voeten zijn veruit de meest voorkomende plek voor schimmelinfecties. Vooral tussen de tenen, waar de huid tegen elkaar aanligt en slecht droogt, vinden schimmels een ideale omgeving. Ook de voetzolen kunnen bedekt raken met een schimmelinfectie die zich eventueel uitbreidt tot over de zijkanten van de voet. De teennagels worden eveneens vaak aangetast, waarbij de schimmel de nagelplaat binnendringt en geleidelijk schade veroorzaakt.

In de liesstreek, waar kleding wrijft en zweet zich ophoopt, ontstaan geregeld schimmelinfecties. Vooral bij mannen die veel bewegen of sporten is dit een bekende locatie. De infectie kan zich vanaf de lies uitbreiden naar de bovenbenen en billen als deze niet behandeld wordt.

Op de romp kunnen schimmels zich verspreiden, vaak na contact met besmette dieren. Kinderen die met huisdieren spelen, lopen meer risico op deze vorm. De ronde letsels kunnen overal op het lichaam verschijnen, van armen en benen tot borst en rug.

Het behaarde hoofdhuid wordt vooral bij kinderen getroffen, hoewel ook volwassenen er last van kunnen hebben. De infectie ontstaat vaak na contact met andere kinderen of met besmette voorwerpen zoals kammen of petten.

Huidplooien vormen een risicogebied voor gistinfecties. Bij mensen met overgewicht, waarbij huidplooien tegen elkaar aanliggen, ontstaan deze infecties vaker. Ook ouderen met incontinentie kunnen in de luierstreek last krijgen van gistgroei. Onder de borsten, in de oksels en in de navel kunnen eveneens gistinfecties ontstaan.

De mondholte wordt vooral bij baby's en mensen met een kunstgebit getroffen door gist. Baby's kunnen de infectie krijgen tijdens de bevalling of daarna, vooral als ze borstvoeding krijgen en de moeder tepelklachten heeft. Bij volwassenen met een prothese blijft het kunstgebit soms vochtig, wat gistgroei bevordert.

De behandeling van schimmelinfecties hangt af van de locatie en ernst van de infectie. Voor de meeste huidschimmels bestaat effectieve behandeling in de vorm van crèmes en zalven die rechtstreeks op de aangetaste plek worden aangebracht. Deze plaatselijke behandeling werkt meestal goed en geeft relatief weinig bijwerkingen.

Bij voet, lies en rompschimmels wordt vaak gestart met een antischimmelcrème die gedurende twee tot vier weken wordt gebruikt. De crème moet ook enkele centimeters buiten de zichtbare infectie worden aangebracht, omdat schimmels verder kunnen reiken dan wat je met het oog kunt zien. Zelfs als de symptomen al na een week verbeteren, is het belangrijk de behandeling af te maken om terugval te voorkomen.

Voor schimmels op het behaarde hoofd bestaan speciale shampoos die de schimmelgroei remmen. Deze worden enkele keren per week gebruikt tijdens het wassen. Bij hardnekkige hoofdhuidinfecties zijn tabletten nodig die van binnenuit werken. Deze behandeling duurt ongeveer vier weken.

Schimmelnagels zijn notoir moeilijk te behandelen en vragen geduld. Omdat de schimmel diep in de nagel zit, moet de behandeling doorgaan totdat een volledig nieuwe, gezonde nagel is uitgegroeid. Dit proces duurt bij teennagels gemakkelijk drie tot vier maanden, soms zelfs langer. Tabletten vormen meestal de basis van de behandeling, soms aangevuld met een speciale nagellak die op de aangetaste nagel wordt gesmeerd. De slaagkans van een behandeling met tabletten ligt duidelijk hoger dan die van een lokale behandeling alleen. Toch blijft herval helaas mogelijk: bij ongeveer 20 tot 50% van de mensen komt de infectie binnen enkele jaren opnieuw terug.

Bij gistinfecties worden specifieke antigistmiddelen gebruikt. Voor spruw in de mond bestaan druppels die rechtstreeks in de mond worden gedruppeld. Ook bestaat er een gel die in de mond wordt gesmeerd. Bij vaginale gistinfecties wordt een vaginale crème of zetpil gebruikt. Wanneer deze lokale behandeling onvoldoende helpt, kan een tabletbehandeling uitkomst bieden. De partner hoeft alleen behandeld te worden als deze ook klachten heeft of bij infecties die steeds opnieuw optreden.

Tijdens de behandeling met tabletten, vooral bij langdurige kuren voor nagels, wordt soms je leverfunctie gecontroleerd via bloedonderzoek. Dit gebeurt omdat sommige antischimmelmiddelen de lever kunnen belasten. De controles zorgen ervoor dat eventuele problemen tijdig worden opgemerkt.

Het verwaarlozen van een schimmelinfectie in de hoop dat deze vanzelf overgaat, leidt meestal tot teleurstelling. Schimmels verdwijnen zelden spontaan en kunnen zich juist verder uitbreiden. Hoe langer je wacht met behandelen, hoe groter het besmette gebied vaak wordt en hoe lastiger de behandeling.

Huismiddeltjes zoals azijn, tea tree olie of andere natuurproducten worden soms aangeprezen, maar hun effectiviteit is niet bewezen. Deze middelen kunnen de huid irriteren zonder de schimmel daadwerkelijk te doden. Voor bewezen werkzame behandeling zijn specifieke antischimmelmiddelen nodig die gericht ingrijpen op de schimmelgroei.

Het te vroeg stoppen van een behandeling omdat de symptomen zijn verdwenen, is een veelgemaakte fout. Ook al lijkt de huid er beter uit, de schimmel kan nog dieper in de huid of nagel aanwezig zijn. Zonder volledige behandeling komt de infectie vaak binnen enkele weken terug.

Bij nagels is het verleidend om alleen de zichtbare schimmel weg te vijlen of af te knippen, maar dit lost het probleem niet op. De schimmel zit door de hele nagelplaat heen en moet van binnenuit bestreden worden. Alleen cosmetisch ingrijpen zonder medicamenteuze behandeling maakt weinig verschil.

Ook schoenen, sokken en handdoeken kunnen een bron van herbesmetting vormen. Daarom is het belangrijk om kousen en handdoeken op minstens 60 °C te wassen, schoenen voldoende te laten verluchten en niet elke dag hetzelfde paar te dragen. Indien nodig kunnen schoenen ook behandeld worden met een antischimmelspray of -poeder. Goede hygiëne verhelpt een bestaande schimmelinfectie niet, maar helpt wel om verdere verspreiding en herbesmetting te voorkomen.

Zijn schimmelinfecties besmettelijk?

Ja, schimmelinfecties kunnen overgedragen worden van mens op mens en van dier op mens. Dit gebeurt via direct contact of via besmette oppervlakken zoals vloeren in kleedkamers, handdoeken of schoenen. Daarom is goede hygiëne belangrijk om verspreiding te voorkomen.

Hoe lang duurt de behandeling?

Dit verschilt enorm per locatie. Huidschimmels op de romp of voeten kunnen binnen twee tot vier weken verbeteren met een antischimmelcrème. Nagels vergen minimaal drie tot vier maanden behandeling, soms nog langer. Gistinfecties reageren vaak al binnen een week op behandeling.

Kan ik schimmelinfecties voorkomen?

Goede hygiëne helpt zeker. Droog je voeten en huidplooien goed af na het douchen, vooral tussen de tenen. Draag in gemeenschappelijke ruimtes slippers of badslippers. Wissel dagelijks van sokken en kies bij voorkeur katoenen of wollen sokken die vocht beter opnemen. Laat schoenen goed drogen tussen het dragen door. Meer preventietips vind je op Thuisarts.nl.

Waarom komen schimmelinfecties steeds terug?

Terugkerende infecties hebben vaak te maken met onvolledige behandeling of voortdurende blootstelling aan de bron. Ook kan je eigen huid en omgeving besmet blijven. Behandel altijd alle aangetaste plekken tegelijk, was kleding en handdoeken heet, en vervang eventueel oude schoenen die besmet kunnen zijn.

Moet mijn partner ook behandeld worden?

Bij gistinfecties in het intieme gebied hoeft je partner alleen behandeld te worden als deze ook klachten heeft. Bij andere schimmelinfecties is partnertherapie meestal niet nodig, tenzij er duidelijk sprake is van heen en weer besmetting.

Kan ik naar het zwembad met een schimmelinfectie?

Het is verstandig om tijdens de actieve infectiefase niet te zwemmen. Je kunt anderen besmetten en chloorwater kan je huid verder irriteren. Wacht tot de behandeling is afgerond en de symptomen zijn verdwenen. Draag daarna altijd slippers in kleedruimtes en douches.

1. Gezondheid en Wetenschap - Schimmelinfecties van de huid, www.gezondheidenwetenschap.be
2. EBPnet - Evidence-Based Practice Network, www.ebpnet.be
3. BCFI - Belgisch Centrum voor Farmacotherapeutische Informatie, www.bcfi.be
4. DermNet NZ – Tinea overview
5. Huidfonds.nl – Schimmelinfectie van de huid
6. Thuisarts.nl – Ik heb last van voetschimmel